دەسەڵاتی رانتە سیخورەكان

دەسەڵاتی رانتە سیخورەكان

                                                                 _(1)_

لە ئێستادا ئەو فۆڕمەنوێیەی دەسەڵات  لەرێگای واقیع و شاشەكانەوە بەرماندەكەوێت، دەركەوتنی دەسەڵاتی رانتە نوێیەكانی ناو دونیای دەزگا سیخورییەكانە. دوو لە فیگەرە دیارەكانی ئەم رانتە سیخورییە، یەكێكیان لە _هەولێر_ دەزگایەكی سیخوریی مەترسیدار و حوكومەت و ماشێنێكی گەورەی میدیایی بەدەستەوەیە و، ئەویتریان لە _سلێمانی_ دەزگایەكی سیخوریی و هێزێكی پەلاماردەر و ماشێنێكی گەورەی میدیای بەدەستەوەیە. هەردوو فیگەرە دیارەكە ئەشێت لەرووی سایكۆلۆژییەوە جیاوابن، یەكێكیان متبوو پڕلە بوغزبێت و، ئەویتریان فەوزەویی و پڕ لە دەنگە دەنگ بێت، بەڵام هەردووكیان سەر بەیەك دونیای ئایدۆلۆژین و لەناو منداڵدانی خێڵەوە هاتوونەتە دەرەوە و، لە رووبەری ئایدۆلۆژیدا گەشەیانكردووە و لەناو دەزگا سیخورییەكاندا گەوەرەبوون. بەرلەوەی بچینە سەر وردەكاری كردەكانیان و دونیاكەیان. رونكردنەوەیەك كورت لەسەر چەمكی رانت دەدەین.

(رانت چەمكێكی نوێی ناو دونیای سیستەمە. بۆ ئەو كارەكتەرانە بەكاردێت، نەعەقڵێكی ئابوورییان هەیە، نە عەقڵێكی سیاسیی، بەهۆی میراسەوە، یان بەهۆی رێگایەكی ناتەندروستەوە، دەبنە خاوەن ئابوورییەكی بەهێز. زۆرتر رانتەكان لەو سەرزەمینانە پەیدادەبن خاوەن نەوت و سەرچاوەی سروشتین. ئەو پارە موفەتەی دەكەوێتە ژێر دەسەڵاتی ئەم كارەكتەرانەوە، دەیانكات بە رانت و لەرێگەی رانتخۆرییەوە دەبنە فیگەری ئابووریی و سیاسیی. خۆیان هیچ فیكر و میراسێكی فیكریان نییە چ لەرووی ئابوورییەوە چ لەرووەكانی ترەوە، بەڵكو سەربە دونیای ئایدۆلۆژیاكانن. بەشێكیان ئەوانەن لە رێگای میراسی باوباپیرەوە دێنە ناو ئابووریی و سیاستەوە و، بەشێكی دیكەیان بە هۆی رووداوی كتوپڕەوە، دەبنە خاوەن هێزی ئابووریی و دەزگایی. ئەو سەرچاوانەی لەژێر دەسەڵاتیاندایە، سەرچاوەی ئابووریی خەڵكە و ئەمان قۆرغی دەكەن. پاش قۆرغكردنی بەكاری دەهێنن بۆ كڕین و كۆنترۆڵكردنی جەماوەر و لەناویشیدا میدیا. كاتێك قۆرغكاریان دەستپێدەكات كۆمەڵێك موفتخۆری زۆر لەدەوری خۆیان كۆدەكەنەوە، تا ستایشی كردەكانیان بكەن. میدیا و ماشێنی میدیایی و قەڵەم بەدەستەكان، دەبنە ئەو لەشكرەی هەوڵدەدەن ئەم رانتانە بكەنە ئەفسانە و پاڵەوان و رزگارەكەری نوێی خەڵك، لەكاتێكدا جەوهەرەكەیان بەتاڵە و جگە لە نمایشكاری سیاسیی هیچ بەرهەمێكیان بۆ كۆمەڵگە نابێت. ئەوانیش بەهۆی پارەی موفتەوە بەردەوام هەوڵی كڕینی قەڵەم بەدەستەكان دەدەن، تا بیكەنە ئەو لەشكرە گەورە ئایدۆلۆژییەی وێنەی ئەمان لەپەرچاوی جەماوەر گەورە بكات.)

دوو فیگەرە دیارەكەی ناو رووبەری دەسەڵاتی ئێستا، هەردووكیان رانتخۆرن. ئەو دوو كارەكتەرەن سەرەتا سەر بە دونیای دیوەخان و خێڵن. رەگوڕیشە و نازناوی هەردووكیان بەستراوە بە دوو خیڵەوە. خێڵ وەك ناونیشانی دووهەمی هەردوو رانتەكە، دەبێتە ئەو نەستەی هەمیشە بۆ ئەویتری بەرامبەری دەرخات، كە ئەمان منداڵی سەر بەخێڵن. ئەو ناونیشانەی دوورانتەكە دەیخەنە تەنیشت ناوەكانیان، دوو ناونیشانن بۆ ئاگایی رانت و لەشكرەكەیان، كە دەبێت بەئاگابن سنوورێك لە نێوان خۆیان و ئەوی بەردەستیاندا پێویستە. ناونیشانە خێڵەكییەكە جۆرێكە لە سیمبولی پیرۆزی، چونكە هەردووكیان لەرێگەی ئایدۆلۆژیای حیزبییەوە سەرقاڵی دورستكردنی هوشیارییەكی ساختەن، كە ئەو خێڵانەی ناونیشانی ئەوانە، خێڵگەلێكن مێژووێكی دورودرێژیان لە بەرخودان هەیە و هەمیشە لە پێناو گشتدا هەوڵیانداوە و ئەو مێژووەیان بووەتە رەمزێك تا ئەو رەمزە پیرۆزبكرێت. بەمانایەكی تر خستنە ناوی خۆیان لەتەنیشت ناونیشانی خێڵەوە، هەوڵێكە بۆ پیرۆزكردن و خۆ بە سمبولكردن. ئەشێت نەوەی سەربە دونیایەكی مۆدێرنبن، ئەشێت لەناو زانكۆ مۆدێرنەكانی رۆژئاواوە هاتبنە دەرەوە و لەروی فۆڕمەوە فۆڕمێكی مەدەنیانەیان هەبێت، بەڵام لە نەستیاندا بە توندی بەستراون بە خێڵەوە و، بۆ مانادان بەو نەستەی خۆیان خێڵ دەبێتە ناوی دووهەمیان. خۆبەستنەوەیان بە خێڵەوە خۆبەستنەوەیەكی نائاگایی نییە، بەڵكو خۆبەستنەوەیەكە تا لەرووی مانادانەوە بە _خود_ شوێنێكی تایبەتریان پێبدات و بەشێكی گەورەی سایكۆلۆژیایی خۆیان گرێدراوی خێڵە.

هەردوو ناونیشانە خێڵەكییەكە، كە ناوی دووهەمی دوو فیگەرە دیارەكەی رانتەكانە. ئەو واتایە بە ئێمەدەدات فۆڕم و جیهانی مۆدێرن هیچ كات نەیتوانیوە دوو فیگەری جیاواز دروستبكات. بینینی جیهانی دەرەوە و زمان زانین نەیتوانییوە تەنانەت بۆ یەك ساتیش دەست لەو نەستە بدات، كە ئیدی ئەم دوو فیگەرە سەر بە جیهانێكی نوێن و سەر بە دونیایەكی نوێین، بەڵكو كۆی ئەو جیهانەی بینیویانە و ئەوزمانانەی دەیزانن، بۆ ئەوەیە تا جارێكی دیكە بە فۆڕمێكی مۆدێرنەوە لە پەنجەرەوە بیانخاتەوە ناوخێڵ و وەك دوو كارەكتەری خێڵ دڵسۆزی خۆیان بۆ خێڵەكانیان دەرخەن. لەهەمان كاتیشدا ناوی دووهەمی خێڵ لە تەنیشت ناوی ئەو دوو رانتەوە، تەنها ناوێكی رەمزی نییە، ناوێكە شوناسە راستەقینەكەیان دەردەخات. ناوێكە هەم خێڵ دەیكاتە شانازی بۆخۆی، هەم فیگەرەكان لەپشت ئەم ناوەوە شانازی بە خۆیانەوە دەكەن كە هێشتا دانەبڕاون لە خێڵ. گەرچی هەریەكەیان سەر بە حیزبێكە و لەناو سیستەمی نوێی مەدەنیەتدان و فۆڕمیان مەدەنیانەیە. گەرچی دوو فیگەرن شوێنی دووهەمیان ئایدۆلۆژیای حیزبە و شوێنی سێهەمیان دامەزراوەی دەسەڵاتە بەمانا مۆدێرنەكەی، بەڵام هێشتا كوڕە دڵسۆزەكانی خێڵن و نایانەوێت دەرچن لەو جیهانەی خێڵ بونیادی ناوە.

ئەم دوو فیگەرە كە دێنە ناو حیزبەوە، لەرێگایەكی تەندروستەوە نایەن. (هەڵبەتە حیزب خۆی بەم جەوهەرەی ئێستای كە هەیە، چ  حیزبی ئیسلامی، یان حیزبی ناسیونالیستی، هیچ تەندروست نین و لەناو جیهانێكی ئایدۆلۆژیدا بوونەتە كێشەی گەورە بۆ دروستبوونی كۆمەڵگەی نوێ‌.) دوو رانتەكە خێڵ و میراسی خێزانی دەبێتە دەلاقەیەك بۆیان تا لێیەوە راستەوخۆ بەخێراییەكی زۆر بگەنە شوێنە گرنگەكانی دەسەڵاتی حیزب. هەردووكیان سەرەتا لەرێگەی دەزگای سیخورییەوە خۆیان دەخزێنە ناو حیزبەوە. دەزگای سیخوری حیزبی، وەك یەكێك لە دەزگا مەترسیدارەكان. ئەم دەزگایانە دەزگا گەلێكن بۆناو حیزب و بۆ دەوری حیزب تا بەكاربهێنرێن بۆ كۆنترۆڵكردن. ئەم دەزگایانە مێژووەكەیان مێژووێكی زشتە. مێژووێكە بەدرێژای دروستبوونیان كاریان بۆ سەركوتكردن و كۆنترۆڵكردن و تیرۆركردنی مەعنەوی و جەستەی مرۆڤی كورد كردووە. زمانی دەزگاكان زمانێكی فاشیانەیە بۆ سڕینەوەی هەموو ئەویترێكی دەرەوەی خۆیان. دوو دەزگان لەگەڵ گەشەكردنی حیزبدا دەسەڵاتیان زیاددەبێت و دەبنە چاوێك بۆ چاودێریكردنی هەموو كارەكتەرێكی ناو حیزب و دەرەوەی حیزب. هیچ كات دوو دەزگانەبوون بۆ چاودێریكردنی دەزگاسیخورییەكانی دەوڵەتانی دیكە و هەمیشە بەشێكبوون لەو ئایدۆلۆژیایەی لەرێگایەوە مرۆڤی كوردی پێ سەركوتبكەن. ئەم دوو دەزگا سیخورییە دەبنە چاوی گەورەی حیزب، چاوی یەكەمی سەرۆكی حیزب تالێیەوە لە دۆستەكانی و نەیارەكانی خۆی بڕوانێت. دوو دەزگای مۆدێرنن بە كەرەستەی مۆدێرنەوە، هەموو هەوڵیان ئەوەیە مرۆڤی كورد لە بەهاكانی دابماڵن و بیكەنە سوبێكتێكی دەستەمۆكراوی ئایدۆلۆژیای حیزب و، لەو رێگەیەوە بەكاری بهێنن بۆ وێرانكردنی ئەویتری دەرەوەی ئایدۆلۆژیای حیزبی. دوو دەزگا نین وەك هێزێكی گەورە لەپشت هاوڵاتییەوەبن تا بیپارێزن لەو مەترسیانەی لە رێگای ئەویتری دەرەوە بۆی دێن، بەڵكو خۆیان دوو مەترسی گەورەن لەسەر هاوڵاتی. ئازادی و ماف و نەبوونی ئایدۆلۆژیا و سەروەری یاسا و كۆی ئەو جیهانەی مرۆڤی مۆدێرن هەوڵی بۆ دەدات بیانكات بە بنەمایەك بۆ دروستكردنی دونیایەكی نوێ‌ و كۆمەڵگەیەكی نوێ‌، دژی پرنسیپیە بنەرەتییەكانی ئەم دوو دەزگایەن. پەروەردەی دوو رانتەكەش لەناو ئەم دوو دەزگایەوە دەستپێدەكات.

 دونیای دوو رانتەكە دونیایەكی _ئۆروێڵ_ییە. دونیایەكە لەسەر چاودێریی و چاودێریكراو دروستبووە. كە لەژێر چاودێری خێزانەوە دەگوازرێنەوە بۆناو سیستەمە سیخورییەكە، لەچاودێریكراوەوە دەبنە چاودێریكەر. ئەو چاوە گەورەی سەرۆك دەبێت هەمیشە یارو نەیار ببینێت، دۆست و دوژمن ببینێت، باش وخراپ ببینێت، بریتییە لەو دەزگا سیخوریییەی لەناو حیزبدا دروستیدەكات و ئەم دامەزراوەیە دەبێتە چاو زمانی سەرۆك. هەرچۆن لە فەزای _ئۆروێڵ_ییدا چاوی گەورەی سەرۆك هەیە، بەهەمان شێوازی فاشییانە دەزگای سیخوری حیزب ئەو چاوە گەورەییە بۆ بینینی هەموو ئەویترێك. هەردوو كارەكتەرە رانتەكە، لەناو ئەم سیستەمەدا دێنە دەرەوە، كە خۆیان بەردەوام چاو زمانی سەرۆك بوون. چاودێری خود و چاودێری ئەویتریانكردووە، چاودێریییەك هەم لە رووی ئەخلاقییەوە هەم لەرووی كردەییەوە ئیشكالی زۆرگەورەی تێداییە. بەشێكی زۆری میكانیزمەكانی دەزگا لێپەروەردەكراوەكەیان میكانزمێكی نائاكارییە، میكانیزمێكە بۆ هەموو ئەویترێك پێویستە تەڵەیەك هەبێت تا بكرێتە كارەكتەرێكی ترسێنراو و بەتەلەبووەوە بۆ گۆڕینی سوبێكتی. تەڵەكانیان بۆ ئەویتر تەڵەی ئەخلاقین، تەڵەی سیخورین، تەڵەی تێكشكاندنن، تەڵەگەلێكن دەبێت لەناو حیزب و لە دەوری دەسەڵاتی حیزبدا نەیارێك نەمێنێت بۆ ئایدۆلۆژیا و سەرۆك، یاخیییەك نەمێنێت بۆ كۆی دەسەڵاتە حیزبی و خێڵەكییە بارگاوی كراوەكە بە ئایدۆلۆژیا. ئەوەی لە چوارچێوەی ئەم بازنەیە بچێتە دەرەوە توشی سزادەبێت. دروستكرنی فایل بۆ ئەویتر، سزادانی ئەویتر، زیندانیكردنی ئەویتر، تۆمەتبەخشیینەوە بۆ ئەویتر، شكاندنی كەسایەتی مەعنەوی ئەویتر، سڕینەوەی ئەویتر، ئەمانە هەموو بریتین لەو كردانەی لەناو ئەو دەزگایەدا ئەنجامدەدرێن تا شكۆی حیزب و ئایدۆلۆژیاكەی و سەرۆكەكەی بپارێزرێت و، شكۆی تاك بەتاكی كۆمەڵگە وێرانبكات. دوو رانتەكە سەر بەم دونیایەن، ئەو دونیایەی سیاسەت تێیدا دەبێتە ئەكتێك بۆ وێرانكردنی ئەویتر و هیچ رۆشنایەكی تیانامێنێت تا دونیای نوێی لێدروستبكرێت. ئەوەی لەم دونیایەدا گرنگە ئایدۆلۆژیا و سوبێكتی ملكەچە، دەسەڵاتخوازی و چاودێریكردنە، بە پۆلیسكردنی تاكەكانە بەسەر ئەخلاق و كردەی یەكترییەوە. گۆڕینی سیمای دامەزراوەكانی حوكومەتە، بۆ سیمایەكی ترسناكی سیخوری. بەرهەمهێنانی زمانێكی توندوتیژی ئاست نزمە دژی هەموو ئەویترێكی جیاواز، سڕینەوەی ئەو جیاوازیانەیە ئایدیای نوێیان تێدایە بۆ ژیانێكی نوێ‌.

 دوو رانتەكە بەرهەمی ئەم فەزا ئایدۆلۆژییەن. پێشتر تا سەرۆكی حیزب بەهێزەكەی خۆیەوە ئامادەیی هەبووە، هیچكام لەم دوو رانتە زمان و چاوییان نەبووە، بەڵكو زمان و چاوی سەرۆك بوون، ئەمما ئێستا لە غیابی نەمانی یان كەمبوونەوەی دەسەڵاتی سەرۆكی حیزبدا، ئیدی رووبەری دەسەڵاتەكە بۆخۆیان فراوانبووە و ئەو هێزە گەورەیەی لەرێگەی كۆنترۆڵی ئابووریی و كردەی ناتەندروستەوە دژی ئەویتری ناو حیزب ئەنجامیانداوە و، ئەو وزەیەی لە دەزگاكەوە وەك ترسێك بەسەر كۆی جەستەی حیزبدا بڵاویانكردوەتەوە، دەبێتە هێزێك بۆ دوو رانتەكە. لەدەرەوەی دەزگاكەشەوە سەرقاڵی كڕینی هەموو ئەوانە دەبن نرخیان هەیە. بۆهەر فیگەرێك و كارەكتەرێكی خێڵەكی یان ناو فەزای فەرهەنگی نرخ دادەنێن، چونكە ئاستی دونیابینیان بۆ دەرەوەی خۆیان، پەیوەستە بەنرخەوە! بەپێی ئەو ئابوورییە كۆنترۆڵكراوەی ژێر دەسەڵاتییان مامەڵە لەگەڵ سوبێكتدا دەكەن و، بۆ هەموو شتێكیش نرخیان ئامادەكردووە، بێئاگا لەوەی سوبێكت بەپێی ئایدیاكانی وێنادەكرێت نەك وەك كاڵایەك ببینرێت و نرخی بۆ دابنرێت. چونكە نرخی خۆیان لە جیهانەكەیان بەستراوە بە فەزا وەهمییەكەیانەوە، بۆیە بە پێی ئەو نرخەی خۆیان هەموو ئەویترێت دەبێتە كاڵا لایان و بەنرخەوە وێنای دەكەن! تا ئەم چركەساتەش هیچ كەسێك بەشێوەیەكی رژد  لەم رانتانەی نەپرسیووە: ئەو سەرچاوە ئابووریانەتان لەوكوێبوو ئەم هەموو خەرجییە زۆرە دەكەن؟ چونكە وەهمی تایپێك لە ترسیاندروستكردووە، لەرێگەی پەخشكردنی ئەم ترسەوە دەیانەوێت ئەو فەزا_ئۆروێڵ_ییەی خۆیانی تێیدابوون، بیكەنە فەزایەكی گشتی.

هەردووكیان لە دوو شوێنەوە سەرقاڵی گواستنەوەی فەزاكەن، هەردووكیشان لەو وەهمەدا دەژین، هەمدەتوانن ئەو فەزاترسێنەرە بگوزانەوە و هەمدەتوانن ئیدی خۆیان ببنە چاو زمانی حیزب و دەسەڵات. یەكێكیان بەهۆی گواستنەوەی خۆی لە فەزا سیخوریی و فاشییەكەوە بۆناو دامەزراوەی حوكومەت، هەمان فەزای ترسی لەگەڵخۆی گواستوەتەوە و لەرێگەی _بوق_ەكانییەوە، خەریكی پەخشكردن و بڵاوكردنەوەی مۆدێلێك لە حوكومڕانی ئەمنییە لە سنووری دوو شاردا. مۆدێلێك لەگەڵ خۆیدا هەموو ئەو منداڵە تەقریرنووسانەی لەناو دەزگا سیخورییەكەدا گەورەبوون و لە راپۆرتنووسینەوە لەسەر نزیكەكانی خۆیان بوونەتە چالاكی ئەو دەزگایە و پەروەردەكراون، دەباتە ناو دامەزراوەكانی حوكومەت و دەیانكات بە چاو زمانی خۆی. هەرچۆن بەهۆی میراسی باوانەوە سەرەتا خۆی دەگوازرێتەوە بۆ دامەزراوەیەكی سەركوتكەر و پەروەردەیەكی سیخوریی و سەركوتكەرانە دەبێتە بنەمای گەشەكردنی، بەهەمان مۆدێلی رابردووی باوانی، بەهەمان میكانیزمی ئەوانەوە دێتە ناو دامەزراوەكانی حوكومەتەوە. ئەویدیكەشیان لە قۆناغی گواستنەوەی هەمان فەزایە بۆ سەرتاپای دەزگاكانی حیزب. بە شێوازی ئەوەی یەكەم، دەیەوێت سەرەتا حیزب بكات بەبەشێك لە فەزای _ئۆروێڵ_ی و پاشان كۆنترۆڵی بكات و، لەوێوە كاربكات تا بەهەمان رێگادا لە سنووری دەسەڵاتی حیزبەكەی بگاتە دامەزراوەكانی حوكومەت. ئەم میكانیزمە بەكاردەهێنێت وەك كۆپییەكی رانتی یەكەم تا بەهێزێكی گەورەترەوە بچێتە ناو دامەزراوەی حوكومەت. خەونی هەردوو رانتەكە خەونێكی دەسەڵاتخوازە، خەونێكە پەیوەندی بە فراوانكردنی دەسەڵات و كۆنترۆڵكردنەوە هەیە، خەونێك نییە بۆ بونیادنان و بیركردنەوە لە مۆدێلێكی نوێی ژیان بۆ خەڵك، ئەسڵەنە هیچ بنەمایەكی فیكری و بیركردنەوە لەم دوو رانتەوە  بەرهەمنایەت، خاوەنی هیچ رەگوڕیشەیەكی فیكری و ئایدیاییەكی نوێ نین، چونكە خۆیان سەر بە دونیایەكن بیركردنەوەی تێدانییە و دونیایەكی زشتی ئایدۆلۆژییە، دونیایەكە تەنها ئەو كردە فاشیانەیان لێچاوەڕواندەكرێت لەرێگای ئایدۆلۆژیاكانەوە وەریانگرتووە و لە دەزگا سیخورییەكانەوە تەحقیقیانكردووە. دوو رانتن بە دوو سیمای زشتەوە هاتوونەتە پێشەوە بۆ دروستكردنی دونیایەكی _ئۆروێڵ_ی. ئەگەرچی ئەو ئایدیاییەی خەونی پێوەدەبینن، بەشێكە لەو وەهمەی تێیدا دەژین و لە واقیعدا ناتوانن بە تەواوەتی وێنەی بكێشن، بەڵام گرنگە سیما راستەقینەكانیان بناسرێت و لەرێگەی _بوق_ەكانیانەوە وێنە بۆكێشراوەكەیان نەبێتە وێنەی راستەقینەیان لای خەڵك.

یەكەم: رانتەكەی ناو حوكومەت

رانتەكەی ناو حوكومەت خەریكی گواستنەوەی سێبەرەكانی خۆیەتی. كێشەی ئەو لەگەڵ سیستەمدا كێشەی بونیادنان نییە، كێشەیە سەرەتا سیستەم وەك شوێنێك دەبینێت ئەو شوێنە پێویستی بە كۆنترۆڵكردن هەیە. چاو و گوێگانی پێشوو، كارەكتەرەكانی پێشوی ناو دامەزراوەكان، نە بەچاو گوێ و نە بە كارەكتەری خۆیان دەزانێت. هەوڵدەدات لەشوێنی ئەوانە چاو گوێ و كارەكتەری خۆی بچێنێت. بۆئەوەش نەچووەتە ناو دامەزراوەی حوكومەتەوە تا سیاسەت و خۆبەرێوەبردنێكی نوێ‌ بەرهەمبیهێنێت، بۆئەوە چوەتە ناو دامەزراوە حوكومییەكانەوە ئیدی نەیارێك لەبەرامبەر دەسەڵاتەكانی نەهێڵێت و فراوانخوازی و قۆرغكارییەكانی بەتەواوەتی دەستپێبكات و لەو دوو شارەی دەسەڵاتی تێیدا هەیە، دوو شاری _ئۆروێڵ_یی دورستبكات. دوو شار لەهەموو پنتێكی ناو دامەزراوەكەدا چاو گوێی خۆی بچێنێت. چاندنی ئەم چاوگوێیانەی خۆی ناو دەنێت چاكسازی، ناو دەنێت گۆڕانی ریشەیی! وەهمی چاكسازیش لەناو كۆمەڵێك خەڵكی خۆشباوەڕدا دەچێنێت و لە كۆتایشدا چاكسازییەكەی دەبێتە پڕۆژەیەكی بچوك لەناو موچەی خانەنیشین و فەرمانبەردا كۆتایی دێت. بۆئەوەی ئەو وەهمی چاكسازییە تۆزێك رونبكەینەوە لەسەردەمی رانتە سیخورەكاندا ئەنجامدەدرێت، پرسیار لە سەرچاوە بنەرەتییەكانی داهاتی كۆمەڵگە دەكەین. كۆمەڵگەی ئێمە پێنج سەرچاوەی گەورەی بنەرەتی داهاتی هەیە. (نەوت و غاز، جگەرە، دەرمان، چیمەنتۆ، دونیای پەیوەندییەكان.) هەر پێنج سەرچاوەكە بوونەتە سەرچاوەی حیزب و فیگەرەكانی. هیچ كام لەم سەرچاوانە سەرچاوەنین لە دەرەوەی دەسەڵاتی حیزب. بەشێكی ئەو سەرچاوانەش بۆ فیگەرەكانی حیزب نییە دەستی بۆببەن و، موڵكی بنەماڵە دەسەڵاتدارەكانن، بەتایبەت لەسنووری رانتەكەی حوكومەت تەنها خێزان و بنەماڵەكەی دەتوانن دەست بۆ ئەو سەرچاوانەببەن. (لەسنووری رانتەكەی حیزبیش هەمان دیمەن بەشێوەیەكی فەوزەوی تر دووبارە دەبێتەوە.) بێگومان نەوت و غاز و دەرمان و پەیوەندی، سێ‌ لەو سەرچاوە بنەرەتیانەن لەلایەن خێزانەكەیەوە دەستیان بەسەرداگیراوە. رانتێك بانگەشەی چاكسازی بكات و خۆی مێژووەكەی و خێزانەكەی دینەمۆی ئەم مۆدێلە لە دەسەڵاتی ئایدۆلۆژی و سەركوتكەر و پیسخۆربێت، چۆن دەتوانێت جەسارەتی بنبڕكردنی ئەو مۆدێلە لە دەسەڵات بكات، كە خۆی و خێزانەكەی بەبێ‌ ئەو مۆدێلە دەسەڵاتە هیچ واتایەكیان نامێنێت و لەناو دیوەخانێك شوێنیان دەبێتەوە؟ بۆ ئەوەی ئەم دیوە راستەقینەیە نەبینرێت  لەناو شاشەكاندا و لە رێگەی مەخلوقە پەرچییەكانییەوە وێنەیەكی _دۆنكیشۆتی_ بۆ دەكێشرێت و، رانتەكە دەكرێتە _دۆنكیشۆتی_ ئەم قۆناغە. لێ‌ ئەم _دۆنكیشۆت_ە نوێیە، لەكۆتاییدا بریتییە لەو پاڵەوانە وەهمییەی لەناو خەیاڵەكانی خۆی و لەشكرە میدیاییەكەیدا پاڵەوانە و پێی ناكرێت ئەم وێنە بۆ كێشراوە بكاتە وێنەیەكی واقیعی و دەست بۆ كۆتایی هێنان بەو پیسخۆرییە ببات كە لەناو خێزانەكەی خۆیەوە هەڵدەقوڵێت.

لە نیگایەكی دیكەوە پێكهاتەی حوكومەتەكەش بریتییە لەو كارەكتەرانەی بە درێژای مێژووی دەسەڵات بەشێكبوون لەو پیسخۆرییەی روویداوە. كۆی ئەو سیمایانەی لە ئەنجومەنەكەدا دادەنیشین، سیمایەكی نوێ نین، سیمایەكن یان لەرێگای حیزبەوە، یان لەرێگای دامەزراوەكانی حوكومەتەوە بەشداربوون لە پاراستنی دەسەڵاتەكە و قەڵغانێك بوون بۆ سیستەمەكە تا لە نەزیفە پیسخۆرییەكەی خۆی بەردەوامبێت. بەشێكیشان خۆیان فیگەرە دیارەكانی پیسخۆرەین. كاتێك ئەمە پێكهاتەی سیمای ئەنجومەنەكە بێت، چاكسازی ئەو كۆمیدیاییە هەندێك منداڵی ناو هۆڵی پەرلەمان و هەندێك _بوق_ی ناو میدیاكانی سێبەری دەزگا سیخورییەكان، شایی بۆ دەكەن و دەیانەوێت كۆمەڵگەش لەم شایگێڕانەدا بەژداری بكات.

پێوشتر رانتەكە و تیمە پەروەردەكراوە سیخورییەكەی هێزی گەورەبوون بۆ گەشەكردنی پیسخۆری. ئەو هێزەبوون لەناو كێكەكەدا بەشی خۆیان بردووە و زۆر لەنزیكەوە ئاگاداری ئەو پیسخۆرییەبوون رویداوە. لەنزیكەكانی خۆیشان و لە خودی خۆشیاندا پیسخۆرییەكە بەشێوەیەكی نەخشە بۆ دارێژراو كاری پێدەكرا و دەكرا بەوەسیلەیەك بۆ كۆكردنەوەی جەماوەر لە دەوری دەسەڵاتە ئایدۆلۆژییەكەیان. سەرچاوە بینەرەتییەكانی داهاتی خەڵكیان بەكاردەهێنا تا دەسەڵاتی میدیایی و دەسەڵاتی حیزبی و دەسەڵاتی سیخوری خۆیان بەكاربهێنن بۆ كۆنترۆڵكردنی كۆمەڵگە. لە رابردوودا پشكێكی گەورەیان هەبووە لەو پیسخۆرییەوە و كۆی ئەو دەزگایانەی دروستیانكردووە بۆ خۆیان، لەسەر داهاتی خەڵك بووە. گەرلە ئێستادا بیانەوێت دەست بۆ بنبڕكردنی ئەو سەرچاوانەببەن، بێگومان دەست بۆ بنبڕكردنی دەسەڵاتە سەركوتكەر و ئایدۆلۆژییەكەی خۆیان دەبەن، كە لەسەر بنەمای پیسخۆری دروستیانكردووە. بێگومان ئەم رانتە دەسەڵاتدارە هیچكات ناتوانێت لەخێزانەكەی خۆیەوە دەست پێبكات، كە سەرچاوەی یەكەمی پیسخۆری و پەخشكردنی پیسخۆرییە بەسەر حوكومەت و پاشان بەسەر كۆمەڵگەدا. بۆئەوەی ئەم نەتوانینەش دەرخات، ناچارە فەزایەكی ساختە دروستبكات، فەزایەك لەرێگای _بوق_ەكانییەوە ئەنجامی دەدات، تا بە هوشیارییەكی ساختە ئەو وێنایە دروست بكات وەك پاڵەوانێك هاتووە بۆ چارەسەركردنی كێشە گەورەكانی سیستەم و كۆمەڵگە. هەر لەو میدیایانەی ئەم_بوق_ەی بۆ لێدەدرێت سەرچاوەی داهاتی میدیاكان سەرچاوەی پیسخۆرییە و لەسەر ژیانی خەڵك دروستكراون. تەنانەت ئەو دەنگانەی لە پێناو بە پاڵەوانكردنی ئەودا دەستیانكردووە بەهاواركردن، دەنگێكی كڕدراون، دەنگێكن وەك دەخیلە پارەی خەڵكییان تێدەكرێت و ئەوانیش لەپێناوی ئەو پارەتێكردنەدا خەریكی دروستكردنی وێنەیەك ساخەتن بۆ رانتەكە، كە وێنەی راستەقینەی خۆی نییە.(رانتی دووهەمیش لە فەزابچوكەكەی خۆیدا هەمان كردە ئەنجام دەدات.) دەستبردن بۆگۆڕینی سیماكانی ناو سیستەمەكە، تەنها دەستبردنە بۆ گۆڕینی كارەكتەرێكی سەردەمی دەسەڵاتی پیسخۆری پێشوو، هێنانی سیمایەكی سیخوری ئایدۆلۆژی بۆ شوێنەكەی و درێژەدان بە رەوتی پیسخۆرییە بە مۆدێلێكی تر. گەر ئەم گۆڕینە بەوجۆرە تەماشابكرێت سەرەتایەكی نوێ و سیستەمێكی نوێیە بۆ خەڵك، ئەمە ئەو تەوتەمەیە زۆر كەس تێیدەكەون و لێیاندەبێتە قۆناغێكی نوێ‌. ئەشێت نوێبێت بەومانایەی ئیدی دامەزراوەی حوكومی كۆتایدێت و دەبێتە بەشێك لە دامەزراوەی سیخوری ئایدۆلۆژی حیزبی و چاودێریكردن و دروستكردنی مەلەف بۆ هەموو كارەكتەرێكی ناو ئەو دامەزراوەیە. ئەمما نوێنییە بۆ ئەوەی دامەزراوەی حوكومەت ببێتە دامەزراوەی خەڵك. نوێنییە كۆتایی بە پیسخۆری بهێنێت، نوێ نییە بۆ ژیانێك و دونیابینییەكی تازە، چونكە بنەوانی پیسخۆرییەكە لە خێزانی رانتەكەوە دەستپێدەكات و بنەوانی ئایدۆلۆژیاكە و بە ملكەچكردنی سوبێكت و جەماوەر، لەسەر سفرەی ئەو خێڵ و حیزبەوە دەستپێدەكات رانتەكەی لەسەر بەخێوكراوە و خەونەكانی خۆشی كۆنترۆڵكردنە نەك هیچ هەركێكی دیكە.

تیمی پێشوی دامەزراوەی حوكومەت، تیمێكی پیسخۆر و فاشیۆنی و فشەكەربوون. تیمێكبوون پیسخۆریان لە ستونییەوە كردە ئاسۆیی. تیمێكبوون هیچ ئاكارێكیان بۆ دامەزراوەكان نەهێشتەوە، بەڵام درزێك مابوو لەنێوان ئازادی تاك و دامەزراوەدا، هەوڵدەدرێت ئەو درزە لەم تیمە نوێیەدا كۆتایی بێت، بەتایبەت لەو دوو شارەی رانتەكە هەیمەنەی بەسەریاندا هەیە. ئەم تیمە نوێیە تیمێكی سیخورن، پیسخۆرن بەهەمان فۆڕمی پێشوو، فاشیۆنن لە كردەی سیاسیدا، بەناوی چاكسازییەوە كۆمەڵێك ئاڵوگۆڕی بچوك دەكەن، ئاڵوگۆرەكان بۆ كۆنترۆڵكردنی دامەزراوەكانە نەك بۆ چاكسازی. گەر لەتیمی پێشودا فەزایەك هەبووبێت هۆڵی پەرلەمان هێشتا توانای دەنگی تیامابێت، لەم تیمەدا هۆڵی پەرلەمان دەبێتە شوێنی بوكەڵەكان. هەندێك فاشیۆنی ناو شاشەكانیش وەك عادەتی هەمیشەییان بچوكترین كردەی ئەم تیمە دەكەنە وەهمێكی گەورە بۆ خەڵك. زۆرێك لە خەڵكیش_چینی میللی_ بۆماوەیەك بڕوا بەم وەهمە گەورەیە دەكەن و لەكۆتاییدا تێدەگەن، ئەوەی هاتووە لەوەی پێشودەچێت بە جیهانێكی _ئۆروێڵ_ییەوە. هیچ شتێكی گەورە و نوێ‌ روونادات. ئەوەی روودەدات سیمایەك دەڕوات، سیمایەكی دیكە دێتە شوێنی. نە شتە پەراوێزخراوەكان دەبنە شوێنی بیركردنەوە، نە سیاسەتیش دەچێتەوە شوێنە راستەقینەكەی خۆی. نە پنتە فەرامۆشكراوە كۆمەڵایەتییەكان دەبنە شوێنی سەرلەنوێ‌ خوێندنەوە و نە ئەو توندوتیژییە كردەیی و زمانییە، دەبێتە جێگای دەستكاریكردن. بەڵام لە هەمانكاتدا ئایدۆلۆژیای حیزبی بە تەواوەتی دەبێتە ئایدۆلۆژیای دامەزراوەكانی حوكومەت، بەتایبەت لەو دوو شارەی هێزی بەسەریاندا دەشكێت. رانتەكەی ناو دامەزراوەی حوكومەت لە قۆناغی یەكەمدا هەوڵی لاوازكردنی بەرامبەرەكەی دەدات، كە سەربە خێزانەكەی خۆیەتی. لەقۆناغی دووهەمدا چاو گوێكانی خۆی لە دوو پارێزگاكەدا بە تەواوەتی دەچێنێت. لە قۆناغی سێهەمدا ئاسۆی دەسەڵاتەكەی فراواندەكات و كاردەكات بۆ ئەوەی چەندین ساڵ لەو شوێنە بمێنێتەوە. هەوڵدەدات تا ئەوشوێنەی دەسەڵاتی بڕوات، دەست بەسەر هەرپێنج سەرچاوەی داهاتەكاندا بگرێت و داتاكانی خۆی بەرەو بەرزبوونەوە ببات. سەرقاڵی گەورەكردنی دونیای میدیاییەكەی دەبێت و لەرێگەی_بوق_ەكانییەوە هوشیارییەكی ساختە دەخاتە ناو كۆمەڵگەوە. نە كلتوور، نە فەرهەنگ، نە خزمەتگوزاری، نە ژیانی نوێ‌ و دروستكردنی سوبێكتی نوێی ئازاد، نە یاسا سەروەری، نە هێزێكی نیشتیمانی، نە تێواربوونی داهاتەكان، نە مۆدێلێكی مەدەنی نوێی حوكومڕانی، لەم رانتە نوێیەی ناو دونیای سیخوری چاوەڕوان ناكرێت. ئەمما ئایدۆلۆژیای حیزبی بە شێوازێكی تۆخ دەگوازرێتەوە و فەزای ترسێك لەناو دامەزراوەكاندا دروستدەكات، كە هەردوو بنەماكە بنەوانی بنەرەتی دونیای سیخورین و ناشتوانێت لەو پەروەردەیە بێتە دەرەوە لەو دەزگایەوە وەریگرتووە.

 دووهەم: رانتەكەی ناو حیزب

ئەم رانتەیان دوو دیوی هەیە، دیوێكی زۆر كۆمیدییە. كۆمیدیابوونەكەی تا ئەو ئاستە دەڕوات خۆی بچوێنێ‌ بەوانەی خاوەن مێژوون، بەو كارەكتەرانەی خاوەن فیكرن، بەو سیمایانەی شوێنێكیان هەیە لە رووبەری سیاسەت و رووبەری ئەدەب و فیكردا. لەناو دونیای شاشەكاندا فەزایەكی دروستكردووە، فەزاكە وەك (هانائارێنت) دەڵێت: كۆمەڵێك هەرچی و پەرچی بەرێوەی دەبن. لەم فەزایەدا هەزاران  دیواری بەناوی جیاجیاوە دروستكردووە، لەپشت هەر دیوارێكەوە مەخلوق گەلێكی پەرچی داناوە ئیشیان ئەوەیە وێنەكەی گەورەبكەن، چیرۆكی بۆ بهۆننەوە، بیكەنە ئەفسانە و رزگاركەری راستەقینەی حیزب و سەردەمەكە. رێك كتومت لە دۆخی (جەمشیدخان)دایە. لەو دۆخەدایە لەناو فەزای رۆمانەكەدا بەدیدەكرێت. بێ‌ ئەوەی بەئاگابێت ئەوە هەوای ئایدۆلۆژی ناو فەزای مەجازییە دەیبات، بێ‌ئەوەی بەئاگابێت ئەو وێنە مەجازییەی بۆی دروستكراووە، فڕینی راستەقینە نییە. ئەو نییە دەفڕێت و خاوەن ئیرادەی فڕینبێت، بەڵكو بای ئایدۆلۆژییە ئەوی بردووە بە ئاسماندا. كتومت(چەمشیدخانی مامە) بەڵام لە فۆرمێكی تر و دونیایەكی تر. بای ئەم ئایدۆلۆژیاییە ئەو زمانە پڕكۆمیدییەی مەخلوقە پەرچییەكان لەپشت شاشەكانەوە بۆی دروستدەكەن خستوویەتییە ناو خەیاڵی فڕینێك. دەمێك دەیكەنە چاودێری گەورەی سیاسیی بەسەر رووداوە گەورەكانی جیهانەوە، دەمێك دەیكەنە پاڵەوانی ئەو شەڕانەی لە رێگەی كامێراكانەوە پشتەوەیان پیشاندەدرێت، ساتێك دێن لەتەنیشت ناوی گەوەری سیاسیدا ناوی دەهێنن و، ساتێكیش دێت دەیكەنە هەمان سەرۆكی رابردووی حیزب. خۆشی بۆئەوەی ئەم وێنە كۆمیدییە بكات بە واقیع، وەك سەرۆكی پێشوی حیزب قسەدەكات، وەك سەرۆكی پێشوی حیزب دادەنیشێت و وەك ئەویش جوڵە و كردەكان ئەنجامدەدات. دەیەوێت ببێتە كۆپییەكی سەرۆكی پێشوی حیزب، ببێتە وێنەی دووهەمی ئەو. ئیدی لەم جەوەدا بەبێ‌ باڵ ئایدۆلۆژیای شاشەیی بەسەر ئاسمانی سیاسیی و كۆمەڵایەتیدا دەیفڕێنێت و(جەمشید خانا)ە لە بای باڵی خۆیدایە و هەست بە باڵەكانیشی ناكات، كە توانای فڕینیان نییە!

كاتێك دەدوێت هاوار دەكات، نە دەزانێ بۆچی هاواردەكات، نە دەزانێ بۆچی هەمیشە لەدۆخی حەماسیدایە. گوتاربێژێكی تەندروستیش نییە، خاوەن یەك رستە نییە و سەفسەتە و ئینشا كڵێشەییەكانی لەچەندین دیواری مەجازیدا بڵاو دەبنەوە. خەریكی فڕینێكی كارتۆنییە بەسەر جیهانی نوێدا، ئەو جیهانە واقیعییە نا ژیان تێیدا مانا و جەوهەری هەیە، ئەو جیهانە مەجازییەی مەخلوقە هەرچییەكانی بۆیان دروستدكردووە. زوو زوو سیماكانی خۆی دەگۆڕێت، بە سیمای میهرەبانەوە دەردەكەوێت، بە سیمای توندوتیژیەوە دەردەكەوێت، بە سیمای خەمبار و پێكەنیینەوە، بە چەندین سیماوە. هەریەك لە پیشاندانی ئەم سیمایانە، پیشاندانی ئەو دیوە كۆمیدییەی خۆیەتی كە لای خۆی و لەشكرەكەی بووەتە كەسایەتییەكی تایبەت. هێندە سەرسامە بەخۆی ئارەزووی ئەوەیە هەموو رۆژێك وێنەكانی بڵاوبكاتەوە. هەرچۆن نمایشكارێك پێویستی بەوەیە رۆژانە وێنە بڵاوبكاتەوە بۆئەوەی هەوادارانی پڕبكات لە چێژو غەریزە و، ئەم چێژو غەریزەیە بۆ هەوادارانی ئاسودەییەكە بە رۆحی نمایشكار. بەهەمان شێوە وەك نمایشكارێكی ناو رووبەری سیاسیی، سەرقاڵی نمایشكانییەتی. ئەو سەفسەفتەیەش لە هاتوهاوارەكانییەوە بەر گوێماندەكەوێت، شایەنی باسكردن نییە.

رانتەكەی ناوحیزب، بەهەمان مۆدێلی رانتەكەی ناو حوكومەت، خەون بە فراونخازییەوە، خەون بە كردنەوەی باڵەكانییەوە، خەون بە دروستكردنی ئیمپراتۆریەتی میدیاییەوە دەبینێت. دەیەوێت جیهانێكی میدیایی هەبێت، جیهانێك پڕیكات لەو قەڵەمانەی بە پێی نرخی بازار كاردەكەن. ئەو قەڵەمانەی هەرگیز چاوەڕوانی وتارێك، لێكۆڵینەوەیەك، كتێبێكیان لێناكرێت شایەنی خوێندنەوەبێت. لە رێگای دەسەڵاتە ئابوورییەكەی خۆیەوە پارە پەخشدەكات بەسەر ئەو قەڵەمانەدا، بەسەر كافێ‌ و رێستورانتەكاندا، بەسەر ئەندامانی حیزب و شوێنە گشتییەكاندا. لە چایخانەیەكەوە بۆ نادیارترین شوێنی گشتی پارەی بۆدەنێرێت. دەیەوێت پارە بكاتە بنەمایەك بۆ گەورەكردنی وێنەی خۆی. بیكاتە پردێك تا لێیەوە بپەڕێتەوە بۆسەر كورسیی ناوخەونەكانی. پەیوەندی بە شاشەییەكانەوە دەكات، پەیوەندی بە سەفسەتە چییەكانەوە، بە هەرازترین قەڵەمەوە، بە هەموو ئەوانەی لە پێناو لوقمێكی چەوردا، هیچ بەهایەكیان بۆ بوونی خۆیان نەهێشتووتەوە، پەیوەندی بەهەموو ماهیەت خاڵییەكەوە دەكات. لەگەڵ ئەوانە دەكەوێت گفتوگۆ لەپشت دیوارەكانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە، وەك رێوییەكی پشت شاشە خەریكی جنێودانن بەهەمووكەس، خەریكی تۆمەت بەخشینەوەن بەسەر تاك بەتاكی دەرەوەی ئایدۆلۆژیا. دەیەوێت كۆمەڵگە بە هەرچیوپەرچییەكان رامبكات، گوتاری پوچی ئایدۆلۆژی و چیرۆكی وەهمی لەسەر بڵاودەكەنەوە بۆئەوەی بۆساتێك بیكەنەوە نمایشكارێكی دیاری ناو دونیای مەجازی و دڵی خۆیان و كاسپەڕەكەیان خۆشبكەن.

ئەگەر بۆ چەند رۆژێك خۆی لە میدیاكان نەبینێتەوە نیگەرانە. لەدەوری خۆی دونیایەك قەڵەمی هەرزانی بێبەرهەمی كۆكردوەتەوە لەسەر داهاتی ئەم خەڵكە بەخێویاندەكات، تا لەشەڕێكی ئایدۆلۆژیدا چیرۆكی پاڵەوانانەی بۆ دروستبكەن. یەك لەشكر لە مەخلوقی پەرچی لەدەوری خۆی كۆكردوەتەوە، تا بەجۆرێك ستایشی بكەن لە سەرۆكی پێشوی حیزب بچێت. خۆی سەر بە سفرەی خێزانە دەسەڵاتدارەكە نییە، هەنگاوێك دورە لە سفرەكەوە و سەر بە سفرە گەورەكەی بنەماڵەیە. بەڵام هەوڵدەدات لەسەر سفرەی خێزانە باڵادەستەكە شوێنێك بۆخۆی بكاتەوە. هەندێكجاریش لە پاڵەنەكەی (ژانی گەل) دەچێت. بۆ كێشەیەكی كۆمەڵایەتی دەچێتە دەرەوە و كتوپڕ دەكەوێتە ناو خۆپیشاندانێك و بێئاگا دەیخەنە سەر شانیان وئیتر خۆی لێدەبێتە سەرمەشقی خۆپیشاندانەكە و سەرمەشقی گۆڕانكاری گەورە. هەندێكجاریش وەك _جەمشیدخان_ بەسەر ئاسمانی ئیمپراتۆرییەتە وەهمییەكەی خۆیدا دەخولێتەوە و خەونی رەنگاورەنگی ناواقیعی دەبینێت. ئەم دیوەی كە كۆمیدییە، دیوێكە دەكرێت لەچەندین گۆشە نیگاوە كاری لەسەربكرێت و بكرێتە وێستگەیەك بۆناسینی زۆر كارەكتەری دیكەی ناو رووبەری سیاسیی و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری. ئەشێت ئەم دیوە كۆمیدییە تایبەت نەبێت تەنها بەم رانتەوە، تایبەت بێت بەزۆر كەسایەتی دیكەوە.(رانتەكەی ناو حوكومەتیش ئەم دیوەی هەیە، بەڵام لە دۆخێكی پڕ لە بوغزی سایكۆلۆژییەوە، كە زیاتر تراژیدیاییە نەك كۆمیدی.) لەناو فەزای گشتی كۆمەڵگەی ئێمەدا، لەم تایپە مرۆڤە زۆرن. هەندێكیان لەناو رووبەری سیاسیدان و ئەوانی دیكەیان لەناو رووبەرەكانی دیكەدان. لەهەموو حاڵەتێكدا ئەم تایپە لە مرۆڤ، ئیمپراتۆریەتی وەهمیان هەیە. ئیمپراتۆرییەتێك كە جیهان لەژێرچنگی ئەماندایە، بەڵام لە جەوهەردا هیچ هونەرێكیان نییە و هیچ شوێنێكی راستەقینە لەژێر چنگیاندانییە و خۆیان و ئیمپراتۆریەتەكەیان سێبەری شوێنی دیكەن. ئەم رانتە سیخورانە، نە هونەری گوتاربێژی، نە خاوەن فیكرن، نە بەرهەمێكیان هەیە بتوانرێت شایەنی قسەلەسەركردنێكی رژد بێت. جۆرێكن لەو تایپانەی لەرێگەی وەزیفەیەكی دیاریكراوەوە لەبەرگی خۆیان دێنە دەرەوە و خۆیان لێدەبێتە شتێك كە ئەو شتە نین. ئەو هێزەی رانتەكەی حیزب هەیەتی، هێزێك نییە لەناو خۆی بێت، هێزێكە لەرێگەی حیزب و ئایدۆلۆژیاوە وەریگرتووە، لەوانەیە ئەمڕۆ ئەو هێزە لای ئەوبێت و سبەی لای كەسێكی دیكە، ئەمما رانتەكە لەوە تێناگات هێزەكە پەیوەندی بەقودرەی تاكەكەسی خۆیەوە نییە، پەیوەندی بە دوو تیرەوە هەیە، تیری ئابووریی و دەزگای سیخوری. هەردوو تیرەكەش بەرهەمی عەقڵی ئەو نیین، ئەو خۆی بكەرێكی ناو ئەو فەزاییە و منداڵێكی ئایدۆلۆژی حیزبە، هەركاتێك تێڕوانینی خێزانی دەسەڵاتداری حیزب و فیگەرەكانی ناو حیزب لەسەر ئەو دوو تیرە گۆڕا، ئیدی ئیمپراتۆریەتییە وەهمییەكەی ئەویش بەسەریەكدا دەروخێت.

دیوێكی دیكەی ئەم رانتە، لەناو حیزب و رایەڵە كۆمەڵایەتییەكاندایە. لەناو حیزبدا فیگەری یەكەم و دووهەم و سێهەمیش نییە،  فیگەڕێكە لەتەنیشت فیگەرەكانی ترەوە. هەندێكجار هەوڵدەدات دوو تیرەكە بەكاربهێنێت بۆئەوەی ببێتە فیگەری دووهەم یان یەكەم، بەڵام لەبەرامبەر ئەوانی تردا دێتەوە ناو شوێنە راستەقینەكەی و، دەبێتە فیگەرێك وەك كۆی ئەو فیگەرانەی دیكە لە حیزبدا هەن. ئەگەر حیزب سێ‌ بازنەی دەسەڵاتبێت، رەنگە لە كۆتایی رستەكەدا بگاتە بازنەی دووهەمی دەسەڵات، ئەمما هەرگیز ناگاتە ئەو بازنەی یەكەمەی لە رێگای شیوەنگێڕەكانی  ناو دونیای مەجازییەوە بۆی دروستدەكرێت و لای خۆی بووەتە واقیعێك و لەهەمانكاتدا وەهمێكە. لەناو رایەڵە كۆمەڵایەتییەكاندا ئەكتەكانی سەرۆكی حیزب دووبارە دەكاتەوە، بەهەمان نمایش و بە همان شێوازی جوڵەوە. رایەڵە كۆمەڵایەتییەكان بۆ ئەم رانتە ئەوتەختی   شانۆیەن دەتوانێت تێیدا نمایشی خۆی بكات و فەزای وەهمەكەی گەوەرتربكات و سیمایەك پیشانبدات، ئەم سیمایە لە دونیای ئایدۆلۆژیدا هەزاران ئومێدی پێوە هەڵدەواسرێت و ئومێدەكانیش هیچ نین، جگە لەو دونیا ئاوەژوەی ئایدۆلۆژیا پێویستی پێیەتی بۆ فریودانی سوبێكتەكانی. هێزی رایەڵە كۆمەڵایەتییەكان و هێزی ناو حیزب دەكات بە هێزی خۆی، هێزێك تا لەبەردەم ئاوێنەی ئەواندا سەرلەنوێ‌ خۆی پیشانی حیزب و جەماوەر بداتەوە. ئەم دوو هێزە دەبنە دوو ئاوێنە بۆ كۆپیكردنەوەی وێنەكانی و دیسانەوە هێنانەوەیان بۆ بەرچاو. بەڵام لەبەر ئەوەی بونیادەكەی بونیادێكی خۆكردی نییە و بونیادێكی ئەویتركردییە، هیچ كام لەو هێزانە ناتوانن ببنە وێستگەیەك بۆی تابیكەنە فیگەری یەكەم. ئەشێت لەناو دونیای مەجازی و شاشەكاندا وەهمی فیگەری یەكەمی بۆ دروستبكرێت، لێ‌ لەواقیعی حیزبی و ئایدۆلۆژی و كۆمەڵایەتییدا ئەو وێنەیە بچوك دەبێتەوە و دەخرێتە ئاستێكی دیایكراوەوە. گەر سیما شاشەییەكەی لێبكەینەوە و لەناو واقیعدا بۆ سیمای راستەقینەی بگەڕێین، ناتوانین  لەگەڵ فیگەرەكانی دیكە جیای بكەینەوە. كێشەی گەورەشی ئەوەیە كاتێك لە شاشەكانەوە خۆی دەبینێت وێنەیەكی ترە و لە واقیعدا خۆی دەبینێت وێنەیەكی ترە، ئەم جیاوازی وێنانە دەبێتە ئیشكالێكی سایكۆلۆژی سیاسیی بۆی، چونكە نایەوێت لەوە تێبگات سەر بە سفرە بچوكەكەی خێزان نییە و سەر بە سفرە گەورەكەی بنەماڵەیە. ئەم رانتە لەگەڵ رانتەكەی حوكومەت جیاوازییەكەی پەیوەندی بە سفرەی یەكەم و سفرەی دووهەمەوە هەیە. رانتەكەی حوكومەت لەناوەراستی سفرەی خێزانی باڵادەستەوە دێتە دەر و، ئەم لە ناو سفرەی خێڵەوە كە دورترە لە سفرەی خێزانەوە. هەمیشە دوو كارەكتەر لە پێشیەتی و ئەو دوو كارەكتەرەش بەهەمان رێگەی ئەودا هاتوونەتە پێشەوە و، وزە گەورەكەیان لە باوانەوە وەرگرتووە. لەناو پێكهاتەی حیزبی كوردیدا _لەباشوور_ خێزان و خێڵ و باوان بنەمای سەرەكین بۆ هاتنە پێشەوەی نەوەی دووهەم. بە میللی گەرانەتر بڵێین: ” هەركەس هەڵدەستێت حیزبێك بۆ كوڕەكانی دروستدەكات.” حیزب بریتییە لەو ماركێتە سیاسیی و بازرگانییەی، باوكەكان بناغەی دادەنێن و نەوەكانی پاش خۆیان دەبنە خاوەنی ئەو ماركێتە. حیزب ئیدی بریتی نییە لە فەزایەك بۆ بیركردنەوە لە رەگوڕیشەی كێشە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان، حیزب بریتییە لە ماركێتێك نەوەی خاوەن ماركێتەكان لە رێگەی ئەم فۆڕمە لە بازاری سیاسیی و ئابوورییەوە هەم دەبنە فیگەری دەسەڵاتدار و هەم دەبنە خاوەن ئابووریی گەورە. هیچ كام لە نەوەكانی دووهەمی حیزب ماندووبوونێكیان نەكێشاوە و حیزب میراسێكی گەورەی بۆ جێهێشتوون. باوكەكانیان لەژێر دروشمە ئایدۆلۆژییە فریودەرەكانی جەماوەرەوە، حیزبیان دروستدەكرد و خەڵكیان لەدەوری ئایدۆلۆژیاكەیان كۆدەكردەوە و، لەكۆتایی چیرۆكەكەدا پاڵەوانەكانی ناو چیرۆكەكە و خاوەنی چیرۆكەكە نەوەكانیان بوون.

رانتە حیزبییەكە لەسەر سفرەی دووهەم دانیشتووە و سفرەی یەكەم هی خێزانە و دوو رانتی تر لە پێشیدان، چ لە رووی مێژووییەوە، چ لەرووی میراسی باوانەوە، چ لەرووی رانتبوونەوە، هەمیشە چەند پۆینتێك زیاتر لەو لە پێشترن. ئەو فەزا شاشەییەی بۆخۆی دروستیدەكات، فەزایەكی ساختەیە و دورە لە واقیعەكەوە. فەزایەكە شاشە ناتوانێت لە واقیعدا وێنەیەكی بۆ دروستكات سفرەی یەكەم تێك بشكێنێت و دوو رانت لەبەردەمی خۆی لابدات و بیكاتە فیگەری یەكەم. دەكرێت ئەو جوڵەیە بۆ رانتەكەی حوكومەت سەربگرێت، چونكە هەم خێزان، هەم خێڵ، هەم حیزب، هەم بەرامبەرەكەی كە رانتێكی فاشیۆنی بوو، بوونە دەرگایەك بۆی تا بەردەمی خۆی پاكبكاتەوە و خۆی بگەیەنێتە ئەو شوێنەی چەندین ساڵە لەناو رایڵەكانی حیزبەوە شەنی بۆدەكات.

هەرچۆنێك بێت، دوو رانتەكە یەك خەونیان هەیە. خەونی كۆنترۆڵكردنی دەسەڵات و لەوێشەوە بۆ كۆنترۆڵكردنی كۆمەڵگە. ئەگەر دەنگێكی جیاواز، چ لە كۆمەڵگە و چ لەناو خودی دەسەڵاتەكەدا نەبێت، رانتە سیخورەكان چارەنووسێكی تاریك بەسەر كۆمەڵگەدا دەهێنن. هاتنە پێشەوەی ئەم رانتە سیخورانە بۆ ناو دامەزراوەكانی حوكومەت و كۆنترۆڵكردنی حیزب، هاتنە پێشەوەیەكە ئایندەی كۆمەڵگەیەك دەخاتە بەردەم مەترسی بە سیخوركردنی هەموو تاكێك لە دژی تاكێكی دیكە. ئەو سیما مەدەنییەی لە هەندێك شوێندا پیشانماندەدەن، سیمای راستەقینەی خۆیان نییە، سیمایەكە دەیانەوێت بە بەرگێكی مەدەنییەوە بێنە پێش و پاشان فەزایەكی _ئۆروێڵ_ی دروستبكەن. فەزایەك ئیدی ئەوان هەریەكەو لە شوێنی خۆیەوە ببێتە چاوی گەورە و، تاكیش لەژێر ئەو چاوە گەورەیەدا بەرووتی ببینرێت و هیچ شوێنێكی نادیار لەتاكدا نەمێنێت. كار دەكەن بۆ تێكدانی رووبەری تایبەت و تێكەڵكردنی بە رووبەری گشتی و روونكردنەوەی لەبەرچاوی خۆیان. پەروەردەی راستەقینەی ئەم دوو رانتە، پەروەردەیەكی سیخورییە، جیهانێكە متمانەی تێدا نییە، جیهانێكی گوماناوی و پۆلیسی و چاودێرییە. جیهانێكە هیچ درزێك ناهێڵێتەوە بۆ ئازادی تاك و هیچ بۆشاییەك ناهێڵێتەوە دەست و چاوی ئەوانی پێنەگەیشتبێت. گروپەكەی پێش ئەوان، گروپێكی روكەشگەرابوون، گروپێك بوون سەرقاڵ بە پیسخۆری و بەدئاكاری سیاسیی و كۆمەڵایەتییەوە. گروپێك بوون لە پێناو غەریزەكانی خۆیاندا كۆی خانەكانی سیستەمەكەیان داڕزاند و كردیانە سیستەمێكی پیسخۆر. بەڵام گروپێكی چاودێریكەر و سیخور نەبوون، گروپێك نەبوون بیانەوێت سوبێكت روتبكەنەوە و ئاگاداری وردەكارییەكانی ژیانی بن. گروپێك نەبوون لەرێگەی تەڵە سیخورییەكانەوە هەموو ئەویترێك ناچاربكەن بچێتە ناو بازنەكەیانەوە. گروپێكیش نەبوون هەوڵی سڕینەوەی جیاوازییەكان بدەن. لەهەرشوێنێكش هەستیان بە مەترسی بكردایە بۆ سەر دەسەڵاتە پیسخۆرەكەیان، داوایان لەم رانتانە و هێزە میلیشاكان دەكرد بێن گورز لە بەرگریكاران بوەشێنن، چونكە خۆیان نینۆكیان نەبوو، نینیۆكی ئەوان رانتە سیخورەكان و هێزە بێ‌ پرنسیپەكان بوون. وەلێ‌ ئەم رانتە سیخورییانە گەر بۆیان بلوێت هەموو ئەو كردانە ئەنجامدەدەن گروپی روكەشگەرای پێشخۆیان نەیانتوانی ئەنجامی بدەن. وەستان و قسەكردن لەسەر ئەو جیهانەی خەونی پێوە دەبینن، تەنها ئەركی رۆشنبیران نییە، ئەركی كۆی تاكەكانی ناو ئەم كۆمەڵگەیە. تاكەكانی ناو كۆمەڵگە گەر لە ئێستاوە بەرگری لەو فەزا ئازادە نەكەن پەیوەندی بە رووبەری تایبەتی و گشتییەوە هەیە، لە ئایندەدا ئەم رانتە سیخورانە هەوڵدەدەن كۆتایی بە چیرۆكی ئازادی بهێنن.

ئەم دوو فیگەرە دیارەیان وەك نمونەیەك باسكران. لە واقیعدا لەشكرێكی گەورەن و ئەو دۆخە توندوتیژییەی لە كۆمەڵگەدا هەیە، بۆ ئەم رانتە سیخورانە درزێكی زۆر گەورەیە تا بتوانن لێیەوە بێنە ژورەوە و خەونەكانی خۆیانی تێدا تەحقیق بكەن. دونیاكەی ئەوان دونیای توندوتیژییە، دونیایەكە لە هەرشوێنێك توندوتیژی زۆربێت، لەو شوێنەدا رانتە سیخورەكان باڵادەدەستن. ئەوان لەرێگەی پەخشكردنی ترس و توندوتیژیی و سڕیننەوەوە دێنە ناو رایەڵەكانی كۆمەڵگەوە. هەر لەوێشەوە كاردەكەن بۆ بە باڵادەستبوونی خۆیان. ئابووری بەكار دەهێنن بۆ كڕینی فیگەرەكان، گوتاری ئایدۆلۆژیش بەرزدەكەنەوە بۆ حەماسەی جەماوەری و كۆتایی هێنانی سوبێكت لەناو جەماوەری گوێڕایەڵدا.  دەسەڵات بۆ رانتەكان وەسیلەیە، وەسیلەیەك بۆ كۆنترۆڵكردن. دەسەڵات بۆ ئەوان رووبەرێك نییە كاری تێدابكەن بۆ گۆڕینی كۆمەڵكە بەرەو كۆمەڵگەیەكی كراوە و گۆڕینی سوبێكتی ملكەچ بۆ سوبێكتی ئازاد. بە پێچەوانەوە دەسەڵات ئەو وەسیلەیە تا بتوانن كۆمەڵگەی كراوە بخەسێنن و بیكەنە كۆمەڵگەیەكی چاودێریكراو، سوبێكتی ئازاد بگۆڕن بۆ سوبێكتی ملكەچ. زمانی رەخنە بكەنە زمانی توندوتیژ و یەكتر سڕینەوە.

لەهەر ساتێك لە ساتەكاندا، كە لە دونیای شاشەكاندا بەریەك دەكەون، جارێكی دیكە لەشكرە بنووسەكانیان دەگەڕێنەوە بۆ ئەو زمانە فاشییەی لە ناو شەڕە ناوخۆییەكانی حیزبدا برەوی هەبوو، ئەو زمانە دەهێننەوە بۆ ئێستا و لەگەڵ یەكتر مامەڵەی پێدەكەن. نە لۆژیكێك نە حەقیقەتێك لە بەركەوتنەكانیاندا نییە. بە ئاستێكی توندوتیژییەوە لە رێگەی شاشەكانەوە دنەی نەوەكان دەدەن خۆیان بەسەر دوو ئایدۆلۆژیادا ساغ بكەنەوە. بانگەشەی شەڕێكی گوتاربێژانە دەكەن دژی یەكتری و، هەریەكەیان لە شوێنی خۆیەوە شاشە دەكاتە ئەو مینبەرەی رۆژانە ژەهری توندوتیژی برژێنێتە ناو كۆمەڵگەوە. لەگەڵ بە ئاسۆیكردنی توندوتیژی ئیدی خەونەكانی رانتە سیخورەكان لەسەرەوە بۆ خوارەوە بڵاو دەبێتەوە و لە ئاستێكی سیاسییدا نامێنێت و دەگاتە ئاستێكی كۆمەڵایەتی. بێگومان ئەوان بێباكن لەوەی ئەم توندوتیژییە كۆتاییەكەی بەرهەمێكی مەترسیداری دەبێت بۆ كۆمەڵگە. بێباكیشن لەوەی چارەنووسی كۆمەڵگە لەرێگەی بەردەوام دنەدانی بە توندوتیژی، چارەنووسێكی تاریك دەبێت و ئەشێت لە شوێنێكدا تەقینەوەیەكی كۆمەڵایەتی گەورە رووبدات زۆربەمان سەرسام بكات. گرنگ ئەوەیە ئەركی رانتە سیخورەكان، وەك خۆی جێبەجێبكرێت و ملكەچی و ترس بڵاوكردنەوە بێتە وەزیفەیەك رۆژانە بەناو كۆمەڵگەدا بڵاوبكرێتەوە. هەواڵی ناراست دژی یەكتری، چیرۆك دروستكردن دژی یەكتری، پەنابردن بۆ خراپترین ئاستی زمان دژی یەكتری، تۆمەتدروستكردن بۆ هەموو شوێن و هەموو كەسێكی و بۆ خودی خۆیان، یەكێكە لەو سیناریۆیانەی جاربەجار لە شاشەكانەوە دروستدەبێت و شەڕی(تۆم و جێری) دروستدەبێت. بەژداربووەكانیان بە حەماسەتێكی گەمژانەوە دەكەونە وێزەی یەكتری، دڵنیاشن نە (تۆم) دەدۆڕیت، نە (جێری) بەڵام هەموو تەڵەیەك دژی یەكتری، چێژێكی توندوتیژیانەی هەیە بۆ لەشكرەكانیان و، لە كۆتایی كوتاندنی یەكدیدا، وێنەی هەردووكیان وەك خۆیەتی. هەرچۆن (تۆم و جێری) تا ئەبەد لێدان و كوتان كار لە بونیادیان ناكات و لەو سەرەوە بەهەمان وزە و جوڵەی پێشوەوە دێنەوە، ئەمانیش لەناو شاشەكاندا ئەو دۆخە كارتۆنییە بۆ لەشكرەكانیان دروستبكەن، تا جارێكی كە لەواقیعدا وەك (تۆم و جێری) بە وزە و جوڵەوە بێنەوە ناو هەوادارە ئایدۆلۆژیاكانیان و ئەوانیش بە پێكەنینەوە ستایشیان بكەن و وێنەی رزگاركەریان بخەنە پاڵ.

دەنگ بەرزكردنەوە و ناسینی سیما راستەقینەكەیان، ئەركی یەك بەیەكی تاكەكانی ناو كۆمەڵگەیە. گەر بڕیارە ئەم كۆمەڵگەیە بەرەو دونیایەكی نوێ‌ بچێت، پێویستە پرسیار لەو مۆدێلە ژیانە سیاسیی و كۆمەڵایەتییەی خۆی بكات، ئەو دونیانوێیەی بۆی دەچێت كامە دونیایە؟ گەر بریاریشە ببێتە كۆمەڵگەیەكی ئایدۆلۆژی و لەناو فەزای ئایدۆلۆژیدا تاك مانای نەمێنێت، بە هەمان شێوە دەبێت پرسیار لە جەوهەری خۆی بكات لەو فەزا ئایدۆلۆژییەدا چیدەكات؟ گەر بریارە بگەرێتەوە بۆ دونیای نەریت و دەست لە دونیای نوێ‌ هەڵگرێت، پرسیاركردن لە گەڕانەوە بۆ نەریت و دروستكردنی ژیانێكی نەریتی، پرسیاری كۆی تاكەكانە لەبەردەم جیهانی نوێدا. ئەگەر دەشیەوێت لەژێر سێبەری دەسەڵاتی سیخوریدا رێگا بكات، پرسیار لە ئازادییەكان و مافەكان و سەروەری و شكۆ و..هتد، پرسیاری بنەرەتی ئەو دۆخەن رانتی سیخوری لێیان قەڵسە و تاك دەبێت بەردەوام بەشوێن وەڵامی ئەو پرسیارانەدا بگەڕێت.

ئێمە بەم وێناكردنەیان ترس بڵاوناكەینەوە، ناشمانەوێت لەرێگەی دەستبردن بۆ هەڵسەنگاندنی سیماراستەقینەكەیان مانا بەو فەزا _ئۆروێڵ_ییە بدەین، رانتە سیخورەكان خەونی پێوە دەبینن. ئەمە تەنها نیگایەكە بۆ كەمێك وردبوونەوە لێیان و پەنجەرەیەكە تا لێیەوە دەنگێكی لێوە بچێتە دەرەوە. دڵخۆشبوون بەم رانتە سیخورانە، بڕوابوون پێیان كە رزگاركەری كێشە گەورەكانن، دروستكردنی وێنەی گەورە بۆیان، هەوڵدان بۆ ستایشكردنیان، یارمەتیدانیان بۆ هێنانە پێشەوەیان و گرتنە دەستی  لوتكەی دەسەڵاتی حیزبی و حوكومی، ئەركی تەنها ئەوانەیە لەناو وەهمێكی ئایدۆلۆژیدا دەژین. وەهمێك دواجار چارەنووسی خۆشیان باشترنابێت لە چارەنووسی ئەوانەی لەناو ئەم ئاشە گەورەیەدا هاڕدران. لە ئێستادا هیچ چەمكێك هێندەی چەمكی بەرەنگاری پڕمانا و قورس نییە. بەرەنگاری لە دژی سیستەمێكی چاودێر و توندوتیژ، بەرەنگاری لەبەردەم سیستەمێكی ترس بڵاوكەرەوە، بەرەنگاری لەبەردەم سیستەمێكی كۆنترۆڵكەر و، سیستەمێك هەناوی پڕە لە توندوتیژی،  یەكێكە لە ئەركە گرنگەكانی سوبێكت. بڕوابوون بەوەی هاتوون دەسكاری دونیا پیسخۆرییەكە بكەن بۆ دونیایەكی جوانتر، ئیشی لەشكرە ملكەچەكەی ناو دونیای سیخورەكانە. ئیشی ئەوانەیە هیچ بەهایەكیان بۆ بوونی خۆیان نەهێشتووەتەوە و لە پێناو بێبەهابووندا، دەیانەوێت كۆمەڵگەیەیش بخەنە ناو هەمان رووبەرەوە. لە رابردوودا بەرەنگاری لە پێناو یەكسانی و دادپەروەری و نەمانی پیسخۆری بووبێت، لە ئێستادا بەرەنگاری لە پێناو بەهای گەورتردایە. بەهای ئازادی و بەهای مافی تاك و كۆمەڵگە و بەهای سەروەری، بەهای گەڕانەوەی مرۆڤ بۆ رووبەرە تایبەتییەكەی ژیانی خۆی و فراوانكردنی ئاسۆكانی ئازادی. بەهای وزە خستنەوە ناوكۆمەڵگە لە پێناو شكۆ و سەروەرییەكانی خۆیدا نەچێتە ژێر هەیمەنەی ئەو دۆخەوەی رانتە سیخورییەكان لەرێگای پەخشكردنی ترس و چاودێرییەوە دروستی دەكەن. بەرەنگاری لەگەڵ قۆغانی لەم جۆرەدا، لە ئەرك تێدەپەڕێیت و دەبێتە بڕوایەك هەموو تاكێك لەناو خۆیدا بیچێنێت، چونكە ئێستا سەرەتای هاتنە پێشەوەی رانتە سیخورەكانە و هێشتا باڵەكانیان بەتەواوەتی نەكردوەتەوە، هێشتا نەیانتوانییوە كۆی خانەكانی دامەزراوەكانی حوكومەت و حیزب بخەنە ژێر چنگی خۆیان، هێشتا سیمایەكی فێڵاویان هەیە وەك كارەكتەری ئاسایی و كراوە خۆیان پیشاندەدەن. لە ئێستاوە وزەی بەرەنگاری ناو كۆمەڵگە پەكی بكەوێت، ئیدی رانتە سیخورەكان بەخۆیان و لەشكرەكانیانەوە، بە خۆیان و دەزگاكانییەوە دەستەكانیان دەكەنەوە و دەست دەخەنە ناو قوڕگی كۆمەڵگە.

ئەوان دەزگای چاودێریان هەیە، دەزگای میدیاییان هەیە. لەشكرێك لە بنووس و لە چاودێریان هەیە. سەرچاوەی ئابووریان هەیە، كە سەرچاوەی خەڵكە و قۆرغیانكردووە. ئایدۆلۆژیایەكی فریودەر و گوتاری ساختەیان هەیە بۆ ئاوەژوكردنەوەی حەقیقەتەكان. زمانێكی تۆمەتچی و تیرۆركەریان هەیە، ئارەزوویەكی گەورەی كۆنترۆڵكردنیان هەیە، ویستی نمایشی سیاسیی و نمایشی توندوتیژیان هەیە، چ لەرووی زماندا، چ لەرووی كردەییەوە. رانتە سیخورەكان ئاسان نین، بەڵام ئەو هێزە گەورەیەش نین بتوانن وزەی بەرەنگاری نەهێڵن و كۆمەڵگەیەكی ملكەچ دروستكەن. هەوڵی خۆیان دەدەن بۆ تەحقیقكردنی خەونەكانیان، لە بەرامبەریشدا هەوڵی سوبێكتی ئازاد و وزەی بەرەنگاری لەناو كۆمەڵگەدا دەتوانێت ئەو هەوڵە بگۆڕێت بۆ دونیایەكی تر.

قسەكردن و رەخنەگرتن، نارەزایەتی و خۆپیشاندان، نەوەستان و نەترسان، بیكردنەوە لە بەهاكان و پشتكردن لە رەواڵتەگەرایی. دروستكردنی رووبەری ئازاد و دەنگی ئازاد. هەموو ئەوانە دەبنە دینەمۆیەك بۆ ئەوەی ئەو دونیایەی رانتەكان هەوڵی بۆ دەدەن نەیەتە دی. جوڵەكانیان لەئێستاوە لەناو دامەزراوەكانی حوكومەت و دەزگاكانی حیزبدا شوناسی راستەقینەی خۆیانە. ئەو شوناسەیە بۆمان روندەبێتەوە چەند ویستی پاوانخوازیان تێدایە، چەند حەزی بەژێردەستەیی كردنی ئەویتری تێدایە. چۆن دەیانەوێت شاشەكان بكەنە شوێنی چاودێریكردن و ستایشكردنیان. نەوەكان بەرەو چ پەروەردەیەك دەبن تا بیانكەنە سیخور و پۆلیسی ژیانی تایبەتی یەكتری. رادیكاڵبوون لەگەڵ ئەم سیستەمەدا، نادرێتە دەست حیزبە بچوكەكانەوە، حیزبە بچوكەكان بوونەتە مینی ماركێتی بچوك. مینی ماركێتێك چەند دەستەو تاقمێك تێدا كۆببنەوە و هەوڵی تێركردنی غەریزەكانی خۆیان بدەن. ئیدی حیزبەكانی دیكە (جگە لە دوو حیزبە خاوەن ئابووری و میلیشیا و دەزگا سیخورییەكە.) كۆی حیزبەكانی دیكە وزەی بەرەنگاریان لاواز بووە، غەریزەی و ئارەزوی گروپەكانی ناویان، كردنیانن بەو مینی ماركێتانەی لە تەنیشت ماركێتەكاندا خۆیان بخەنە ناو بازاری سیاسییەوە. ئەوان لە قۆناغێكدا گوتاری گەورە گەورەیان هەڵگرت و لەم قۆناغەدا دەستیان لە گوتارەكانیان بەرداو، لەناو هەمان بازنەدا دەخولێنەوە، كە ماركێتە حیزبییەكان تێیدا دەخولێنەوە. هەرچۆن دڵخۆشبوون بە رانتە سیخورییەكان و بە رانتە روكەشییەكانی پێشخۆیان، دڵخۆشییەكی گەمژانەیە، بەهەمان شێوەش ئومێد بەستن بەم حیزبە مینی ماركێتانە، دڵخۆشییەكی گەمژانەیە. بەرەنگاری لەگەڵ سیستەمدا پێویستی بە حیزبی ماركێتی و مینی ماركێتی نییە، بەرەنگاری خۆی رووبەرێكی گەورەیە و ئەو رووبەرە پێویستە لە هەناوی كۆمەڵگەوە بێتە دەر، نەك لە شوێنی دیكەوە. هەناوی هیچ كۆمەڵگەیەك خاڵی نییە لە بەرەنگاری، هەتا دەنگێكی نارازی هەبێت، بەرەنگاری كاڵنابێتەوە. هەتا وزەیەك هەبێت بۆ هەوڵدان  لە پێناو ماف و ئازادی تاكدا، بەرەنگاری  ئەو دیوارە گەورەیە دەبێت سیستەم ناتوانێت وێرانی بكات. گەر لە پێشودا بەرەنگاری لە كۆمەڵگەوە درابێتە دەست حیزبی دیكە، لە ئێستادا بەرەنگاری گەڕاوەتەوە بۆناو كۆمەڵگە خۆی سەرلەنوێ‌ پێویستی بە شەنكردن هەیە. رادیكاڵبوون لەگەڵ ئەم جۆرە سیستەمەدا تا باشتر جەوهەرەكەی بناسرێت و باشتر وێنا بكرێت، پێش ئەوەی ئەركی رۆشنبیران بێت، ئەركی كۆی سوبێكتەكانی ناو كۆمەڵگەیە. ئەو سوبێكتەی توانای خۆبەدەستەوە دانی نییە، ئەو سوبێكتەی زۆر شكۆمەندترە لەو لەشكرە قەڵەم بەدەستەی، لە خزمەتی رانتەكاندا دژی ویستە گەورەكانی كۆمەڵگە دەوەستێتەوە.

                                                                                    نەبەز گۆران