رۆژئاوا… تایپێكی نوێ‌ لە كەسایەتی مرۆڤی كورد

رۆژئاوا… تایپێكی نوێ‌ لە كەسایەتی مرۆڤی كورد

لەگەڵ دروستبوونی سیستەمی خۆبەڕێوبەری رۆژئاوای كوردستان، دیوێكی نەبینراوی مرۆڤی كورد دەركەوت. رۆژئاوای كوردستان ئەو بەشە نەینبراوەی كەسایەتی مرۆڤی كوردبوو پێشوتر جیهان نەیبنیبوو، رۆژئاوا هات تا پیشانی جیهانی بدات. ئەو كارەكتەرەی لە رۆژئاوادا پەروەردە كرا، جیاوازە لە كارەكتەری ئایدۆلۆژی بەشەكانی دیكە، كارەكتەرێكە خەونەكانی و كردەكانی، دونیاكەی و سایكۆلۆژیاكەی، پێچەوانەی كارەكتەری سەر بە میراسی ئایدۆلۆژی و نەریتی و ترادسیۆنە كرنەكانە و، خەونەكانیشی لە دەرەوەی ئارەز و غەریزە تایبەتییەكانی خۆیەوەتی. كۆی فیكرەكە دروستكردنی كارەكتەرێكی نوێیە، كارەكتەرێك ویستە تایبەتییەكانی بخاتە شوێنێك و ویستە گشتییەكە خەمە گەورەكەی بێت، كارەكتەرێكە ناچێتەوە سەر پرسەگێڕان و پیشاندانی دیوە لاوازەكەی خۆی، كارەكتەرێكە نەریتەكان و ترادسیۆنە كۆنەكانەكان نەیانتوانیوە بیكەنە مرۆڤێكی ئارەزوپەرست و مرۆڤێكی گەمارۆ دراو بە شتە كاتییەكانەوە.
لە ناو خۆبەڕێوبەری رۆژئاوادا كۆمەڵێك پرسیاری گرنگ دێنە بەردەممان، پرسیاری كارەكتەرسوبێكت پرسیاری كوردبوون، پرسیاری سیستەم و پەروەردە، پرسیاری دین و بەڕێوەبردن، پرسیاری من كێم؟ كورد كێیە؟ بەرخودان چییە؟ ژیان چییە؟ پرسیاری پرسەگێڕان بۆ ئاوەژودەكرێتەوە و هیوا دەخرێتە شوێنی؟ بۆچی دین گرێنەدرا بە دەسەڵاتەوە و دەسەڵات بەسترایەوە بە عەقڵەوە؟ ئایا رزگاركردنی دین لە دەسەڵات كۆتایی دینە، یان خستنەوەیەتی ناو شوێنە راستەقینەكەی خۆی؟ بەرگری و بەردەوامیدان چییە؟ بۆ كارەكتەری لاواز دەچێتە ناو سیستەمەكە و دەبێتە كارەكتەرێكی بەهێزی بە ئیرادە؟ ئەو تایپە لە كەسایەتی سەر بە چ فیكرە و میراسێكی نوێیە؟
پرسیارەكان زۆرن لەسەر رۆژئاوای كوردستان، ئەوەی دەبینین بەشێكی كردەكانی ئەو كارەكتەرەن سەرلەنوێ‌ پەروەردە كراوەتەوە و لەم نووسینەدا بە شێوەیەكی گشتی لەسەر هەریەك لەو چەمكانەی لەناو سیستەمەكەدا ئیشی تێدا كراوە، روانینێك دەخەمە ڕوو. بێگومان بۆ بینینی ئەو سیستەمی خۆبەڕێوبەرییەی رۆژئاوا گرنگە بگەڕێینەوە بۆ هێڵە گشتییەكانی ناو فیكرەكە، كە پەیوەندی بە (ئاپۆ)وە هەیە، بەبێ‌ ناسینی هێڵە گشتیەكانی پرۆژە فیكرییەكەی ئەو، پەیبردن بەو خۆبەڕێوبەرییە و ناسینی ئەو تایپە لە كەسایەتی مرۆڤی كورد زەحمەتە. كۆی فیكری (ئاپۆ) فیكرێكی رادیكاڵە، مانیڤێستێكی نوێیە بۆ تەواوی ژیان و دەستبردنە بۆ بونیادی كێشە سیاسیی و كۆمەڵایەتییەكان. مانیڤێستێك دەكرێت بە دەلالەتێكی تر ناوی بنێین (ژانووس)* ئەم ژانووسە نوێیە دوو روخساری هەیە، روخسارێكی بینرا و هەمیشەیی و روخسارێكی نەنبینراو، روخسارێكی سیاسیی و روخسارێكی كۆمەڵایەتی، روخسارێكی مێژوویی و روخسارێكی ئێستایی. گەڕانەوەیەكە بۆ رابردوو و پاشان بیركردنەوەیە لە ئێستا. رابردوو ناسی و شكست ناسی نائومێدی نییە بۆ دەستهەڵگرتن لەوەی لە رابردوودا روویداوە، بە پێچەوانەوە ئەم مانیڤێستە نوێیە رابردوو بەروردی هەڵدەسەنگێنێت و تەواوی كەڵینەكانی دەبینێت، رادیكاڵانە دەست بۆ هەموو ئەو پنتانەی ژیانی كۆمەڵایەتی و سیاسیی دەبات پێشخۆی بەرهەمەكەیان شكستبووە. رابردوو بە شكستەكانییەوە دەبێتە خاڵێك لێیەوە بۆ ئێستای بونیادنراو بڕوانێت.
مانیڤێستە نوێیەكە بەبێ‌ ڕتوش دەست بۆ بنەما كۆمەڵایەتییەكان دەبات و دەستیش بۆ هەموو ئەو نەریت و ترادسیۆنانە دەبات دەبنە هۆی بەرهەمهێنانی سوبێكتی شێواوی كەم ئیرادە. جەسارەتی ئەوەی تێیدایە هەر پرسێك سوبێكتی لاواز دروستبكات سەرلەنوێ‌ خوێندنەوەی بۆ بكات و دایرێژێتەوە و، ئەوەشی بوەتە نەریت و ترادسیۆن هەڵیتەكێنێتەوە و بە مانایەكی جیاوازتر لە چوارچێوەیەكی فیكریدا پرۆژەی نوێ بخاتە شوێنی، بۆیە لە هەر گۆشەیەكەوە قسە لەسەر سوبێكتی كوردی بكەین لە رۆژئاوا، قسە لەسەر ئەو مانیڤێستە نوێیە دەكەین لەناو فیكری (ئاپۆ)دا هەیە.
سیستەمی دەسەڵات لەناو فیكرەكەدا بەشێك نییە لە خەون، بەشێكە لە پرۆسەی تەحقیقكردن. بۆ زیاتر رونكردنەوەی سیستەمی دەسەڵات حیزبی ئایدۆلۆژی بەرامبەری وەردەگرین، حیزبە ئایدۆلۆژیەكانی ناوچەكە، سیستەمی دەسەڵات بەشێكی گەورەی دونیاكەیانی داگیركردوە، دەسەڵات ئەو خەونە گەورەیە لە پێناویدا كاری بۆ دەكەن و، هەوڵدەدەن تا بگەنە ئەو دەسەڵاتە بۆ ئەوەی لەوێوە خۆیان ببینن، خۆبینینەكە بۆ دروستكردنی ژیانێكی باشتر و دونیایەكی جیاوازتر نییە بۆ كۆمەڵگە، بەڵكو بۆ گەیشتنە بەو ئارەزوەی لە بنەوانەوە خەونیان بووە. بە پێچەوانەی ئەم نیگایەوە سیستەمی دەسەڵات لەناو فیكری (ئاپۆ)دا بەشێكە لە پرۆسەی ئەو خۆدسازییەی نەخشەی بۆ داڕشتووە، پرۆسەیەكە ئەوەی دەگات بە دەسەڵات ئەركی دەبێتە تەحقیكردنی فیكرەكە، نەك خۆشگوزەرانی بۆخۆی، یان بینینی خۆی لەبەردەم ئاوێنەیەكی گەورەتردا. هیچ كات سیستەمی دەسەڵات لەناو فیكرەكەدا شوێنێك نییە ئەوانەی پێیدەگەن ئیدی دەستبكەن بە تێركردنی ئارەزوەكانییان، دەستبكەن بە فراوانكردنی چێژەكانیان و پاوانخوازی خۆویستانە. خودی فیكرەكە سوبێكتی ئارەزوپەرست و چێژپەرست تێیدا جێگەی نابێتەوە و تایپێك لە كەسایەتی دروستدەكان رەگوڕیشەكانی لەناو نیشتیمان و شوناسدان. هەموو ئەو كارەكتەرانی چوونەتە ناو فیكرەكەوە و هاتوونەتە دەرەوە، ئەو هاتنە دەرەوەیان پەیوەندی بە چێژو ئارەزوەكانیانەوە بووە، چونكە لەناو رووبەری فیكرەكەدا لەبری ئارەزو و چێژ بۆ خود، نەتەوە و ژیانی راستەقینە و ئازادی بۆ نەتەوە شوێنی گرتوەتەوە. لەبری دیوە غەریزەیەكەی مرۆڤ، دەست بۆ وزە بەهێزەكەی ناوەوەی مرۆڤ دەبات كە سوبێكتێكی جیاوازی لێدروستدەكات.
بە واتایەكی دیكە سیستەمی دەسەڵات شوێنی چێژەكان نییە، شوێنی ئارەزوەكانیش نییە، شوێنێكە وەك هەموو شوێنەكانی دیكە، وەك سەنگەرێكە، ئەوەی سەرپەرشتی ئەو سەنگەرە دەكات، ئەركەكانی جیاواز نیین لەوەی لەناو سەنگەرەكەیە. سیستەمی دەسەڵات لە پێناو ژیانێكی باشتر و پەروەردەیەكی دروستدایە تا لەو خوێندنگە دیاریكراوەوە مرۆڤێكی بە ئیرادە و هوشیاری لێبەرهەمبێت ئەوینەكەی بۆ خاك و نیشتیمان و ئازادییەكانی بێت. بونیادی فیكرەكە پێی وایە: سوبێكتی كوردی سوبێكتێكی داڕوخاوە، سوبێكتێكە پێویستی بە هەڵچنینەوە هەیە، پێویستی بەوەیە خاڵیبكرێتەوە لەو ئایدۆلۆژیا و كلتوورانەی هاتوونەتە ناوی و وێرانیانكردوە، بۆیە گرتنە دەستی دەسەڵات دەبێتە پرۆسەیەك بۆ دروستكردنی ماڵێك یان خوێندنگەیەكی نوێ‌. هەرچۆن خوێندنگەیەكی نوێ‌ ئەركی دروستكردنی مرۆڤی نوێ‌ و پەروەردەی نوێیە، بەهەمان شێوە سیستەمی دەسەڵاتیش لەناو فیكرەكەدا هەمان ئەركی هەیە. كاتێك دەبینین جیاوازییەكی گەورە لە نێوان سیستەمی دەسەڵات لە رۆژئاوای كوردستان لەگەڵ شوێنەكانی دیكەدا هەیە، پەیوەندی بەو بونیادە فیكرییەوە هەیە نەخشەی بۆ سیستەم داڕشتووە و ئەوانەی دەچنە ناوی ئیدی بە بێ‌ پاشخانێكی فیكری ناچنە ناوی. لە پشت چوونە ناوەوەی سوبێكتەكانەوە پەروەردەیەك و پرۆژەیەك هەیە، كە چۆن لە سیستەمی دەسەڵات و خۆ بەڕێوەبردن بڕوانن و چۆن بیكەنە رووبەرێك بۆ تەحقیقكردنی دونیانوێیەكەی ناو فیكرەكە.
لێرەوە دوو بەراوردكاری دەكەین بۆ ئەوەی زیاتر لە وێناكردنی دیمەنەكە نزیك ببینەوە. كارەكتەرێكمان هەیە لە باشوور، كارەكتەرێكیش لە رۆژئاوا، كارەكتەرەكەی باشوور لەنێوان خوێندنگەی نوێی سەر بە دونیای مۆدێرن و شوێنە پیرۆزە ئاینییەكاندا توشی دوو جۆر لە بەركەوتنی پەروەردە دەبێتەوە. سوبێكتێكی هەیە بە دوو جۆرە پەروەردە گەمارۆ دراوە، پەروەردەیەكیان سەر بە دونیای مۆدێرنە و لەناو خوێندنگە و زانكۆكانەوە بەریدەكەوێت، ئەویتریان لە شوێنە پیرۆزەكان و خێزان و خێڵەوە ئیحا وەردەگرێت. ئەوەیان سەربە دونیای مۆدێرنە تەنها رێگایەكە بۆ ئاشنابوونی بە كۆمەڵێك زانیاری دیاریكراو، لەرێگای خوێندنگەی مۆدێرنەوە باردەكرێت بە زانیاری پچڕپچڕ، ئەمما زانیارییەكان نە دەیكەن بە سوبێكتێكی زانست ناس، نە دەیشكەن بە سوبیكتێكی نەزان، وەهمی زانین لەناو خوێندگاكاندا دەبێتە بەشێكی واقیع لای ئەم سوبێكتە و لە بنەوانیشەوە ئەوەی وەریدەگرێت زانستی راستەقینە و هوشیاری راستەقینە نییە، مۆدێلێكە لە زانیاری پچرپچڕ بە پێی قۆناغەكان سوبێكتێكی لێ ئامادەدەكرێت بكرێتە كارمەندی دەسەڵات. ئەركی زۆربەی خوێندنگەكانی دونیای مۆدێرن لەناو سیستەمە دەسەڵاتە شمولییەكەدا، لە دەسكاریكردنی كەسایەتی مرۆڤەكانەوە گۆڕاوە بۆ كەڵەكەكردنی زانیاری و تێپەڕاندنی ئەو مرۆڤە، تا لە كۆتایدا لە شوێنێكی دەسەڵاتدا وەزیفەیەك بپچڕێنێت ئیدارەی خۆی پێ بكات.
پەروەردە بە دیوی هەڵچنینەوەی كەسایەتدا، یان بەرهەمهێنانی تایپێكی نوێ‌ لە كەسایەتی، لەناو خوێندنگەدا كەمتر ئیشی لەسەركراوە، چونكە پەروەردە كورتكراوەتەوە بۆ كۆمەڵێك بنەمای سەرتایی، كە پەیوەندیان بە زانینی سوبێكتە بە كتێبە دیاریكراوەكانەوە. بەشەكەی دیكەی پەروەردە لە خێزان و شوێنە پیرۆزكان و خێڵەوە وەردەگرێت، ئەم بەشەیان بەشێكی گرنگە بۆ داتاشینی ئەو سوبێكتەی لە هیچ پرسێكی گرنگدا نەتوانێت خۆی یەكلایی بكاتەوە و هەمیشە بیر لەو خۆویستییە بكاتەوە لە پرسەكاندا دەیانبینێت و بە پێی خۆویستبوونەكەی پرسەكانیش هەڵدەسەنێگێنت و كەمترین ئینیما و كەمترین ئیرادەی تێدا دروستكراوە. “هیچ كەس كامڵ نییە، بەڵام هەوڵی كامڵ بوون ئەركی پەروەردەی تەندروستە.” (1) پرسیارێك لێرەدا دروستدەبێت، ئەو سوبێكتەی لەنێوان دوو جۆر لە پەروەردەدا دروستدەبێت، كامڵ بوون بەچی تێدەگات؟ پەروەردەی خێزانی لەناو كۆمەڵگەی باشوور پەروەردەیەكی نەریتییە، پەروەردەیەكە گرێدراو بە دونیاكردنی ئەخلاقەوە و ئیحا لەو نەریتانەوە وەردەگرێت نەوە لەدوای نەوە لە خێڵەوە بۆی جێدەمێنن. لەناو نەریتەكانیشدا ئەخلاقێك كە خودی خێزانە لە ئەویتری كلتوورەكانی دیكە و دینەكانەوە وەیگرتووە، شوێنێكی گرنگ داگیردەكات و بەشێكی گەورەی ژیانی تاكی پێوە پەیوەست دەكرێت. ئەو ئەخلاقەی لە هەناوی نەریتەوە دێت، ئەخلاقێكی دینیە، ئەخلاقێكە كەمترین هەڵسەنگاندنی بۆ كراوە و كەمترین دیوی ناسراوە، گەر خوێندنەوەیەكیشی بۆ كرابێت، خوێندنەوەكە لە رێگەی گوتاری سەفسەتەییەوە بووە، نەك لە رێگەی بیركردنەوە لە خودی ئەخلاق و پرسیاركردن لەسەر ئەخلاق چییە و دەبێت چۆن ئەخلاقێك دروست بكەین، پرسیاری جەوهەری نەبووە؟ دین لەناو رووبەری ژیاندا پانتایەكی گەورەی بۆ ئەخلاق دروستكردوە، ئەو ئەخلاقەی دین دەیخوازێت جیاوازە لەو ئەخلاقەی فیكر لێمان دەخوازێت. ئەخلاقی دینی بەشێكی گرنگی ئەخلاقی جەستەیی و ئەخلاقی درزدروستكردنە لەنێوان دوو كارەكتەردا، ئەخلاقێكە لەرێگەی سەفسەتەوە كورتكراوەتەوە جیاكردنەوەی دوو شێوە جەستە.
ئەو ئەخلاقەی لە رێگای گوتار و سەفسەتەی دینەوە بەردەوام وزەی پێدەدات مرۆڤ گرێدەدات بە كۆمەڵێك بنەماوە، بنەماكانیش نەفرەتكردن و خۆ پارێزییە لە جەستە و لە كۆمەڵێك كردە، كردەكان بە پێی تەفسیرەكان خوێندنەوەی جیاواز جیاواز هەڵدەگرن و تەفسیركەران و گوتاربێژانی سەرمیراسە دینیەكەش لەسەری كۆك نین و هەریەكەیان گۆشە نیگایەكی دەبینێت، ئەوەی هەموویان لەسەری كۆكن، قەتیسكردنی جەستەیە لەناو ئەخلاقێكی كۆنكرێتیدا. جەستەی ئەویتری ژن بەدەركەوتنی نەفرەتی نائەخلاقی دەهێنێت و بە شاردنەوەی ئەخلاق جێگر دەكات. ئەم تەفسیرە بۆ ئەخلاق، دەبێتە تەفسیرێكی گشتی و میللی، بۆیە ژن ئەو كائینەیە نابێت بێتە دەرەوە و نابێت شوێنەكانی جەستەی دەركەوێت، چونكە جەستەی ئەخلاقی گشتی دەشێوینێت. هەر دەركەوتنێكی ژن لە شوێنی خۆیدا لێدانە لە خودی ئەو ئەخلاقەی دین دەیبەستێتەوە بە بەجەستەی نەفرەتلێكراوەوە. دیوێكی تری پەروەردەی خێزانی گرێدراوی نەریت و ترادسیۆنە خێڵەكییەكانە، زۆر ئاساییە دەبینین كارەكتەرێكی زانكۆ كەسەر بە خوێندنگەی مۆدێرنە شانازی بە خێڵەوە دەكات، شانازی بەوەوە دەكات نفوزی خێڵەكەی ئەو گەورەترە لە هی كەسانی تر! ئەم كارەكتەرە لەناو پەوەردەی مۆدێرندا نەژیاوە، راستە ئەو شوێنەی تێیدا زانیاری وەردەگرێت شوێنێكی مۆدێرنە، بەڵام ئەو شوێنە بۆ ئەو پردێكە بۆ گەیشت بە شوێنی دیكە، نەك گۆڕینی پەروەردەكەی و دونیا بینیەكەی و دروستكردنی تایپێكی نوێ لە كەسایەتی، ئەوەی سوبێكتی ئەوی داڕشتووە نەریت و ترادسیۆنە كۆنەكانن، كە لە خێزانی خیڵەكییەوە وەریگرتووە و پەروەردەی مۆدێرن نەیتوانیوە لێی داماڵێت و سیستەمی دەسەڵاتەكە گەشەیان پێدەدات.
لە نیگایەكی دیكەدا: هەندێكجار لە نووسینەكانماندا قسە لەسەر نەبوونی شار دەكەین، قسەكردن لەسەر نەبوونی شار قسەكردنە لەسەر نەبوونی تایپی مرۆڤی نوێ‌. شار كە دروستدەبێت سیستەمێكی نوێ و ژیانێكی نوێیە. بەهۆی تێكەڵبوونێكی چڕی رەنگە جیاوازەكان و شێوازی سیستەمەكەشەوە، هەمیشە سوبێكتی نوێ‌ دروستدەكات. شار ئەگەر نەتوانێت سوبێكتی نوێ‌ و دونیابینی نوێ‌ دروستبكات، بێگومان ناتوانێت ببێتە شار. شارەكانی ئێمە كۆكراوەی خێڵ و نەریتەكانە، كۆكراوەی پەروەردە بە پیرۆزكراوەكانە، زۆرێك لە گەڕەكەكانی شار هەمان ئەو دونیا خێڵەكییەیە پێشتر هەبووە. تەنها خێڵ لە شوێنێكەوە گواستویەتیەوە بۆ شوێنێكی دیكە و هیچی دیكە. تەنانەت بەشێك لە گەڕەكەكانی شارە گەورەكان بەناوی خێڵەكانەوەیە، واتە ئەم فۆڕمە لەشار نەیتوانیوە خێڵ لەناو خۆیدا بتوێنێتەوە، نەیشتیوانییوە نەریتە كۆنەكانی خێڵ بەلاوە بنێت و نەریتی نوێی شاری بخاتە شوێنیان، بەهەمان شێوە بۆشینەكراوە سوبێكتی خێڵەكی بگۆڕێت بۆ سوبێكتی نوێی شاریی، كاتێك ئەمەی پێنەكرێت بێگومان ئیدی شار مانا راستەقینەكەی خۆی وندەكات و ناتوانێت وەك شار خۆی نما بكات و دەبێتە كۆكەرەكەی نەریت و ترادسیۆنە خێڵەكییەكان و هەمان سوبێكت بەرهەمدەهێنێتەوە خێڵ پێویستی پێیەتی و دەبێتە ملكەچی سیستەمی دەسەڵاتەكە.
“ئەگەر شكۆمەندی و دونیابینی نوێ‌ لەناو ببدرێت، بێگومان كەسایەتیش لەناو دەبڕدێت.”(2) ئەو شكۆمەندییەی لە كەسایەتیدا دروستدەكرێت، بەپێی قۆناغەكان جیاوازە. پەروەردەی نەریتی شكۆمەندی بە دەبەستێتەوە بە كۆمەڵێك بنەماوە لەناو نەریت و خێڵەكانەوە دێن. بۆ نەریت و خێڵ شكۆمەندی ئەو ساتە دەست پێدەكات كە خێڵ شانازی پێوە بكات، شانازییەكانی خێڵیش شانازی سنوورداری دیاریكراون. هەر ئەو خوێندكارەی شانازی بە خێڵەوە دەكات، بە هەمان شێوەش خێڵ شانازی پێوە دەكات، چونكە تا ئەو چركەساتەش شانازی بەخێڵەوە دەكات و خۆی بە سوبێكتێكی بەوەفای خێڵ دەزانێت، بۆیە خێڵیش وەك ئەندامێكی بەوەفای خۆی شانازی بە مانەوەی دەكات لە حەسارەكەدا، بەڵام ئەم سوبێكتە دونیابینی نییە، دونیابینیەكەی بەستراوە بە دونیابینی خێڵەكییەوە، تایپێكی نوێی كەسایەتیش نییە، هەمان تایپە كۆنەكەی خێڵە بە فۆڕمێكی تازەوە. بەهاران لە شارەكاندا بەهەزاران كەس بۆ پەیمان تازەكردنەوەی خێڵ و ناوچەگەری روودەكەنە شوێنە كەرنەڤاڵیەكان، ئەوە بۆ خێڵ شكۆمەندییە و بۆ سوبێكتی خێڵەكیش ئەوە شكۆمەندییە لەو كەرنەڤاڵانەدا خۆی ببینێت. واتە شار بوەتە كۆبوونەوەیەكی رێكوپێكی خێڵ، كۆبوونەوەیەك هەركاتێك خێڵ بیەوێت شكۆی خۆی دەرخات ئەندامە زۆرەكانی لەدەوری دیوەخانەكەی كۆدەكاتەوە، كێشەی خێڵ لەو ساتەوە دەست پێدەكات ئیدی تۆ دونیابینیەكی نوێت هەبێت، دونیابینی نوێ‌ واتە سوبێكتێكی نوێ‌ و شكۆمەندییەكی نوێ‌.
فیكری(ئاپۆ) دێت لەسەر ئەم هێڵە گشتیانە ئیشدەكات. شار لەو فیكرەدا رووبەرێكی گەورەیە بۆ پەروەردەكردن، رووبەرێك مرۆڤی ئازاد و بە ئینتیما بۆ شوێن و خاك، مرۆڤێك دروستبكات دونیابینییەكی نوێ‌ هەبێت، بۆ ئەوەی شكۆمەندیەكەشی نوێبێت. خێڵ لەناو فیكرەكەدا هیچ شوێنێكی نییە، نەریتیش شوێنی نییە، چونكە بە پێی دەقەكانی نەریت و خێڵ سوبێكتێكی لاوازی دەستەمۆ دروستدەكەن، سوبێكتێك تەنها ئینتیمای بۆ خێزان و خیڵ هەیە، ئینتیماكانیشی بۆ ئەوان لە چوارچێوەیەكی دیاریكراودان، تا ئەو شوێنە بڕدەكەن ویستە تاكە كەسییەكانی خۆی بێنە ناوەوە، كە ویستە تاكە كەسییەكانی خۆی هاتنە ناوەوە، ئینتیماكانی لە خێزان و خێڵەوە دەگۆڕێن بۆ ئینتیمای تایبەتی خۆی. فیكرەكە هوشیارە بەوەی دروستكردنی كارەكتەری نوێ‌، بەر لەوەی لە خێڵ داببڕدێت، پێویستە لەو پەروەردە نەریتییە داببڕێت ئەوی كردووە بە كارەكتەرێكی رازیی و نا هوشیار بە دونیای دەرەوەی خۆی. پاشان بەهەمان پرۆسەدا تێدەپەڕێت و سوبێكتەكە لەهەموو ئەو غوبارانە دادەماڵێت لە خێڵ و نەریتەكانەوە كەسایەتییە لاوازەكەیان بۆ دروستكردوە و، لە شوێنی ئەو دونیایەی لێیەوە هاتووە چەمكی نوێ‌ دەخاتە بەردەمی و لە مانیڤێستێیكدا دیوە تاریكەكەی كەسایەتییەكەی دەردەخات و دیوە روناك و بە ئیرادەكەشی بۆ دەخاتە بەردەمی و نیشتیمان و گەل دەبینە ئامانجە هەمیشەییەكەی ئەو تایپەی كەسایەتی كە لەناو پڕۆژەكەدایە.
ئەو كارەكتەرەی دەچێتە ناو ئەم فیكرەوە، دەچێتە ناو ژیانێكی نوێ‌ و پەروەردەیەكی نوێ‌وە. بەر لە هەمووشت سوبێكتەكە لە گۆڕینی ناوەكەیەوە دەست پێدەكات، گۆڕینی ناو دەبێتە بناغەیەك بۆ سەرەتای مرۆڤێكی دیكە. هەموو ئەوانەی لەناو خێڵ و نەریت و پەروەردەی رابردوەوە دێنە دەر و دەچنە ناو خودسازییەكەی پڕۆژەكەوە، ئیدی بەو ناوەی چوونەتە ناو فیكرەكەوە ناناسرێن و بەو ناوە دەناسرێن دڵخوازی خۆیانە. فڕێدانی ناوەكەی خۆت و هەڵبژاردنی ناوێكی نوێ‌، بەو واتایە دێت ئیدی ئەو كەسایەتیەی لەگەڵ خۆت هێناوتە دەكرێتە دەرەوە و لە شوێنی ئەوە كەسایەتییەكی دیكە دروستدەبێت. لەگەڵ گۆڕینی ناوەكەتدا، دونیاكەت و تێگەیشتنەكانیشت دەگۆڕدرێن، ئەگەر سوبێكتێكی خێڵەكی یان سەر بە ئایدۆلۆژیایەكی دیكەی دینی یان غەیرە دینی بیت، بە چوونە ناوەوە كۆتایی دێت و هەوڵی دروستكردنی ئەو كەسایەتییەت دەدرێت فیكرەكە هێڵە گشتی و بنەڕەتییەكانی كێشاوە.
خوێندنگە و پەروەردە لە فیكرەكەدا بونیادی دروستكردنی سوبێكتە. لەناو پەروەردەكەدا مێژوو دەخوێنرێت. مێژوو بەو حیكایەتانەوە نا لە شوێنی دیكەوە وەرتگرتووە، مێژوو بەو رووداوانەی شوێنی بیرلێكردنەوەن. بەبێ‌ ناسینی رابردووی خۆت بە شكست و سەركەوتنەكانییەوە، ناتوانیت ئێستا بەروونی ببینیت. پرسیاركردن لە مێژوو لە رابردوو، دۆزێنەوەی وەڵامە بۆ ئێستا. مێژوو لە پرۆژەكەدا رووبەرێكە بۆ بیركردنەوە و هەوڵدانێكە بۆ خۆدووبارە نەكردنەوە. پەروەردەی فیكرەكە پەروەردەیەكە (بەدیوێكدا ئایدۆلۆژی) بێگومان ئایدۆلۆژیایەكی تایبەت بەخۆی هەیە، هیچ ئەویترێكی جیاواز لەناو خۆیدا هەڵناگرێت، چونكە پێیوایە لە قۆناغی بەرخوداندایە و هەموو ئەویترێكی جیاواز بۆ قۆناغی بەرگریی و شۆڕش دەبێتە لێكترازان و هەڵتەكاندنەوەی دیسپلینەكان. نەهێشتنی جیاوازییەكان لەناو رووبەرەكەدا ئەشێت بۆ دیموكراسییە لێبراڵەكان یەكێك بێت لە خاڵە گرنگەكانی رەخنەگرتن لە فیكرەكە، بەڵام خودی دەقەكانی پڕۆژەكە ئەم رەخنەگرتنە دەخاتە پەراوێزەوە و نایكاتە شوێنی قسەلەسەر كردنی خۆی. جیاوازی لە دیدی فیكرەكەوە گفتوگۆكردن و بیركردنەوەیە لەناو پرۆژەكەدا، نەك دروستكردنی فەزایەكی فەوزاوی بۆ بەرهەمهێنانی جیهانێكی پۆپۆلیستی.
لە ناو رووبەری فیكرەكەدا ژن و پیاو، كچ و كوڕ، دین و مەزهەبی جیاواز، دینی و نادینی جیاوازییەكیان نییە و هەمووان بەشێكن لەو كۆمەڵەیەی بۆ ئامانجێكی گەورە تێدەكۆشن، كە میللەت و شوناسی كورد و ئازادییەكان و نیشتیمانە. بەشێوەیەكی تەواوەتی تێگەیستنە دینییەكە بۆ ژن دەگۆڕێت بۆ تێگەیشتنێكی دیكە. لەناو فیكرەكەدا هاتووە” ژن ئەو كائینەیە دەبێت بخرێتەوە شوێنە راستەقینەكەی خۆی.”(3) شوێنە راستەقینەكەی ژن كوێیە؟ لەناو دیندا شوێنی ژن دیاریكراوە، سنووردارە، بریتییە لە ماڵێك كە پەیوەستی دەكات بە براو دایك و باوك، یان مێرد. كۆتایی ژن بریتییە لەو شوێنەی خزمەتی پیاو دەكات و ئەركەكان و جوڵەكانی هێڵی بۆ كێشراوە. لەناو خێڵیشدا هەمان ئەركی هەیە، بەڵام لە هەندێك وێستگەدا وەك ئیشكەرێك و یارمەتیدەرێكی مێرد یان خێزان كاردەكات لەناو كێڵگەو باخدا، بەڵام هەرگیز نابێتە ئەو دەسەڵات و توانایەی شوێنی پیاو بگرێتەوە. لە سیستەمی پەروەردەی لێبراڵ و سەرمایەداریدا، مەودای كاركردنی ژن كەمێك گەشە دەكات و دەبێتە فەرمانبەر یان چەند شوێنێكی دیاریكراو كە لەلایەن سیستەمەكەوە بۆی دانراوە. (هەڵبەتە مەبەست لە رۆژهەڵاتە، مەبەست لە جیهانی خۆرئاوا و جیهانی دەرەوە نییە.)
ژن و سنوورەكانی بە پێی تێگەیشتنی خێڵ و نەریت و دین، زۆر دیاریكراوە. بەڵام ژن لەم فیكرەدا سنوورێكی دیاریكراوی نییە، هەرچۆن پیاو لەناو هەموو پنتەكانی ژیان و سیاسەت و شۆڕش و ئیشكردندا خۆی دەبینێتەوە و توانای خۆی دیاریدەكات، ژنیش بەهەمان شێوە لەگەڵ پیاودا ئەوتوانایانەی خۆی دیاردەكات. ژن لەم فیكرەیەدا ئەركی هەیە هەرچۆن پیاو ئەركی هەیە، ژن بەشێك نییە لە سێبەری ئەویتری پیاو، بەشێكە لە هێز و ئیرادەی ناو كۆی پرۆسەكە، ژن لەماڵ دەهێنێتە دەرەوە، دەیكاتە شەڕڤان، بە ئیرادەیەكی بەهێز و توانایەكی بەهێزەوە ئەركێكی راستەقینەی دەخاتە سەر شان. هیچ دیدێكی لاوازی لە ژندا نابینێت و هەندێكجار بڕوای وایە شوێنی راستەقینەی ژن، بەڕێوەبردنی كۆمەڵگەیە. واتە ئەو شوێنەی ناوی دەسەڵاتە شوێنی راستەقینەی ژنە. ژن دەبێت ببێتە ئەو دەسەڵاتە و توانای بەڕێوەبردنی خۆی تاقی بكاتەوە. سیستەمی(هاوسەرۆكی) سیستەمێكە بۆ یەكسانكردنی توانای هەردوو رەگەزەكە.
بەوەش رازی نابێت تەنها ژن گەریلا، یان شەڕڤانبێت، ژن دارێژەر و بیركەرەوەیە بۆ دروستكردنی ئەو ژیانە نوێیەی مەترسی لەسەرە، بەشێكی بنەرەتی ئەو فەزا ئازادەیە بەستراوە بە شوناسی كوردبوونەوە، ئەگەر ژن هێز و وزە ناوەكییەكەی دەرنەخات، پڕۆژەكە ناگاتە ئامانجی خۆی و سەرلەنوێ‌ نەریت و خێڵ سوبێكتی ژن كۆنترۆڵدەكەنەوە و دەیخەنەوە خزمەتی دونیای نێرایەتی. كاتێك دەبینین شەڕڤانە ژنەكان لە بەرگرییەكی بەهێزدان، كاتێك دەبینن ژنە شەڕڤانەكان هەمان توانا و كردەی پیاوە شەڕڤانەكان پیشاندەدەن، ئەمە ئەو ویستەیە لە فیكرەكەوە بۆ ژن دێتە دەر. دەركەوتنی جەستەی ژن بەشێك نییە لەو عەقڵە نەریتییەی كە پێی وایە ئیدی فەساد لەگەڵ خۆی دەهێنێت. ژن لە جەستە دادەماڵێت و دەیكاتە سوبێكتێكی ئەركدار و بەرهەمهێنەر. هێندەی كار لەسەر وزە ناوەكییەكەی سوبێكت دەكات، كار لەسەر جەستە و غەریزەكانی ناكات، بڕوای وایە سوبێكتێك دروستدەكات دیدە لاوازەكە فڕێدەدرێت و دیدێكی دیكە دێتە شوێنی. خاڵێكی گرنگ پێویستە لێرەدا لەسەر ژن باسیبكەین لەو فیكرەدا، جیاوازی ژنۆلۆژی لەگەڵ فیمینستە. فیمینست فیكرێكی هاوردەكراوەی كۆپیكراوە، ئەو فیكرە لە باشووری كوردستان بە خراپترین شێوە تەحقیقكرا. تەحقیقكەرانی كۆمەڵێك بخۆر بوون لەناو هۆڵ و كۆبوونەوەكاندا قسەیان لەسەر كێشە جێندەرییەكان دەكرد و كۆی كێشەكانی ژنی بە هێزی پیاودا هەڵدەواسی و بوونە سێبەری سیستەمە دەسەڵاتییە نێرینەكە. ژنۆلۆژی بەژدار نییە لە جیاكردنەوەی رەگەزی خۆی لە رەگەزی بەرامبەرەكەی، بەڵكو هاوڕێبوونە لەگەڵ ئەوی بەرامبەری كە پیاوە. كێشە جێندەرییەكانیش نابەستێتەوە بە هێز و دەسەڵاتی پیاوەوە، بەڵكو دەیبەستێتەوە بەو بنەما كلتووری و فەرهەنگیانەوە لەناو جەوهەری كۆمەڵگەدا نووستون و هەرجارە و بە فۆڕمێك زیندوو دەبنەوە. ئەو توندوتیژییەی بەرامبەر ژن دەكرێت، لەناو چەمكی ژنۆلۆژیدا لە هەناوی كۆمەڵگەوە دێنە دەرو بۆ كەمردنەوەیان پێویست بە رووبەروو بوونەوە نیە لەگەڵ پیاو، یان پێویست بە جیاكردنەوەی جێندەریی نییە، لەبری ئەوە پێویستە ژن خۆی بەشێكی گرنگ بێت لەو ئەركانەی وەك مرۆڤێك لەسەرشانییەتی جێبەجێیانبكات و كێشە بنەرەتییەكانی لەناو كۆمەڵگەدا چارەسەربكات، بەبێ‌ ئەوەی ئەویتری پیاو بكاتە دوژمن و هەموو توندوتیژییەكانی پێوە هەڵواسێت.
ئەو رەخنەیەی لە فیكرەكە دەگیرێت لەبارەی چەمكی ژنەوە، رەخنەیەكی نێرسالارانەیە. چونكە پێیانوایە ژنیان لە ستاتیكا و جوانی و ناسكی دابڕیوە و ئەركێكی پیاوانەیان خستوەتە سەرشانی. لەكاتێكدا هیچ هەركێك دیارینەكراوە پیاوانەیە یان ژنانە، بینینی ژنیش وەك كائینێكی جوان و ستاتیكی، بینینێكی نێرانەیە، بینینێكە لەناو ئەدەبی پیاوانەوە وێنەی بۆ كێشراوە و پاشان دین و نەریت ئەم وێناكردنەیان چەسپاندوە و نایەڵن ژن لەو ستاتیكا نێرانەیە داببڕدرێت، فیكرەكە ئەو بینینە و ئەو تێگەیشتنە نێرانەیە هەڵدەتەكێنێتەوە، كە بۆ ژن هەیە و وێنایەكی دیكە بەژن دەدات كە ئەمڕۆ لەناو شەڕڤانەكاندا دەبینین.
تایپی كارەكتەری رۆژئاوا چ لە ژن یان پیاو، كارەكتەرێكی سەر بەو دونیاییە لە فیكرەكەوە هێڵە گشتییەكانی دیاریكراون. سوبێكتێكە جیاوازە، ئەشێت لە كاتی شەڕەكاندا ئەم سوبێكتە سەرنج راكێشبێت و هەموو كوردێكی پارچەكانی دیكە شانازی پێوە بكات، بەڵام هەمان سوبێكت لە كاتی نەمانی شەڕەكاندا دیدە پیاوانەكە دەیكاتە دەرەوەی خۆی و غەریزەیانە بۆی دەڕوانێت نەك عەقڵانیانە. ئەم سوبێكتە شكۆمەنییدەكانی و دونیابیینەكەی لە پێناو ئامانجێكی گەورەدایە، ئەویش نەتەوە و میللەت و ژیانی گشتیی و شوناس و ئازادییەكان و نیشتیمانە. كاتێك دەبیستین یەكێك لە فەرماندەكانی رۆژئاوا دەڵێت: “دەبوو لە نێوان جینۆساید و سازشكردندا یەكیان هەڵبژێرین، ئێمە میللەتەكەی خۆمان هەڵبژارد”(4) ئەمە ئەو خەونەیە سوبێكتی رۆژئاوا كاری لەسەردەكات. میللەت و مانەوەی میللەت، ژیانی میللەت و بەردەوامی میللەت، جەوهەری فیكرەكە و پڕۆژەكەیە. هیچ كام لە سوبێكتەكان لە پێناو ویستێكی خۆیدا تێناكۆشێت و لەپێناو خۆیدا لەناو پرۆسەكەدا نییە، ئەوەی سوبێكتەكە بۆی دەجەنگێت شتێكە گەورەتر لە خۆی. دەتوانم بڵێم: رستەكەی پاشا (ڤاگنەرە) كاتێك دەڵێت: ” پاشا بیر لە خێزانەكەی ناكاتەوە، بیر لە میللەتەكەی دەكاتەوە.” ئایدۆلۆژیاكە سوبێكت لەسەر ئەم بە پاشا بوونە دروستدەكات. بیركردنەوە لە خێزان بیركردنەوەیە لە رووبەرێكی دیاریكراو، بیركردنەوە لە میللەت بیركردنەوەیە لە رووبەرێكی گەورە، كە گشتی تێدایە. كارەكتەری رۆژئاوا لەناو رووبەرە گەورەكەدا پەروەردەكراوە، بۆیە هەم دەتوانێت زیاتر بەرگری بكات و هەم دەشتوانێت دیوێكی نەبینراوی كورد دەرخات، كە ئایدۆلۆژیاكانی دیكە نەیانتوانیوە دەریخەن. ئەو كارەكتەرەی لە رۆژئاوا دروستدەبێت، ئەو دیوە جوامێر و بە شەهامەتەی كوردە زیاد لە سەد ساڵە بەهۆی ئایدۆلۆژیاكان و كەلتوورەكانی ترەوە ئیشی لەسەردەكرێت بۆ ئەوەی وێرانببێت. سەروەختی دەركەوتنی رۆژئاوا، سەرخەوتی زیندوكردنەوەی ئەو تایپە لە مرۆڤە كوردەیە، هەمیشە دەبێتە هەڕەشە بۆ ئەویتری دوژمن. ئەوی تری دوژمن لەو دیوە دەركەوتە و روناكەی مرۆڤی كورد دەترسێت، فیكرەكە لە رێگای پەروەردەوە هەڵیچنیوەتەوە.
رەنگە گرنگ بێت پرسیاری رزگاركردنی دین لە دەسەڵات بوروژێنین، چونكە ئێستا ساتێكی باشە بۆ ئەو پرسیارە. یەكێك لە كێشە گەورەكانی ئیسلامی سیاسیی گرێدانی دینە بە دەسەڵاتەوە. ئیسلامی سیاسیی ئایدۆلۆژیایەكی دیاریكراوە و لەناو منداڵدانی دینەوە دێتە دەر، ئەم ئایدلۆژیاییە دەیەوێت دین لەناو دەسەڵاتدابێت، چونكە بوونی دین لەناو دەسەڵات بەهێزی ئەو پیشاندەدات. بەڵام كاتێك دەسەڵات دین دەكاتە كەرەستەی خۆی، ئیدی بكەرانی ئەم ئایدۆلۆژیاییە دەستدەكەن بە پاكانە و پاككردنەوەی دین لە دەسەڵات، لە هەردوو حاڵەتەكەدا دەیانەوێت هەم دین دەسەڵات بێت و هەمیش دەسەڵات كە دینی بە ئاراستەی خۆی بەكار هێنا، دینی لێبسەننەوە. ئێستای فاشیزمی توركی، فاشیزمێكە گرێدراو لەنێوان ناسیونالیزم و دیندا. ئەم فاشیزمە پێویستی بە دینە و پێویستیشی بە ناسیونالیزمی توندڕەوە. بۆیە لەو ساتەی پێویستی بە دینە، دین دەكاتە ئەو هێزە گەورەییەی تا لە رێگەیەوە لە ئەویتری دەرەوەی خۆی بدات. لەناو دیندا دەگەڕێت دیوە توندەكەی دەدۆزێتەوە و وەك چەكێك بەرامبەر نەیارەكانی بەكاری دەهێنێت. كاتێك دین دەبێتە دەسەڵات بێگومان دەبێت دەسەڵاتیش بەكاری بهێنێت بۆ مەبەستەكانی خۆی. دەرهێنانی دین لە دەسەڵات، وەك ئەوەی حیزبە ئایدۆلۆژییە دینەكان باسیدەكەن، كۆتایی هێنان بە دین نییە، هێندەی رێزگرتنی دینە و خستنەوەیەتی بۆ شوێنە راستەقینەكەی خۆی، كە پەیوەندییەكی تایبەتی مرۆڤە لەناو خۆیدا.
دین كە بوو بە دەسەڵات، دەشبێت بەو پرۆژەیەی هەركات دەسەڵات ویستی كارێكی پێبكات، لەناو دەقە دینییەكاندا درزێك دەدۆزێتەوە بۆ مانادان بە كردەكەی خۆی و بەو جۆرە بەكاری دەهێنێت بۆ دەسەڵاتەكەی خۆی پێویست بێت. فاشیزمی دینی و ناسیونالیزمی ئێستای توركی، لەم ساتانەدا سودێكی زۆر لە دین دەبینێت و لەگەڵ سوپاكەیدا یەكانگیری دەكات. ئەگەر دین لەناو دەسەڵاتەكەدا نەبوایە و بەشێك نەبوایە لەو پرۆژە ئیخوانەی دەسەڵاتە نوێیەكە بانگەشەی بۆ دەكات، بێگومان نەدەتوانرا بكرێتە ئەو چەكەی بۆ داپۆشینی كردەیەكی دزێوی فاشیزم، كوردەكانی رۆژئاوای پێمەحكوم بكرێت و رێگا بەخۆی بدات لەناو ببرێن بە گوناهی نەبوونی دین. فیكری(ئاپۆ) دین دەخاتەوە شوێنەكەی خۆی، نە دەیكاتە بەشێك لە بەرخودان نە دەیشكاتە نەیاری خۆی، دین بە بڕوای ئەو، هێزێكی گەورەی كۆمەڵایەتییە، بەشێكە لە كردەی شۆڕشگێرانەو نابێت ببێتە دەسەڵات و سێبەری دەسەڵات. دەسەڵات شوێنی دین نییە، شوێنی عەقڵ و بیركردنەوەیە، دەستوورەكان و پرۆژە یاساكان لە پێناو كۆی گشتیدا دەنووسرێن، ئەوەی لەناو دەستوورەكاندا هەیە بیركردنەوەیە بۆ مییللەت و بۆ ژیانێكی نوێ‌ ئازاد و نیشتیمانێكی فرەڕەنگ. هیچ كارەكتەرێكی ژێر ئەو بازنە دەسەڵاتیانەی خۆبەڕێوەبەری رۆژئاوای كوردستان لێیانناخوازرێت دوربن لە دین و دین لە خۆیدا بكاتە دەرەوە، بەڵام دەسەڵات چیتر ئەو شوێنە نییە دین تێیدا دابنیشێت و كەسی دەسەڵاتدار بە پێی مەبەستەكانی خۆی بەكاری بهێنێت. (لێرە لای هەندێك كەسی دور لە خوێندنەوەی سیستەمەكە ئەمە ناودەنێرێت عیلمانییەتی مولحید! ئایدۆلۆژیاكی پۆپۆلیستی دروستبووە عەقڵانییەت و گەڕانەوە بۆ عەقڵ دەبێتە مولحیدی! دەرهێنانی دین لەدەست دەسەڵاتەكان دەبێتە مولحیدی! گەڕانەوەی دین بۆ مرۆڤ خۆی و بۆ شوێنە پیرۆزەكانی خۆی، دەبێتە مولحیدی! ئەم ئایدۆلۆژیا نا لۆژیكییە فەزایەكی دروستكردوە نە لە دین تێدەگات شوێنی كوێیە و ئەركی چییە، نە لە سیستەمی دەسەڵاتیش، بێئاگا لەوەی كە دین بوویە دەسەڵات و سێبەری دەسەڵات بەو جۆرە بەكاردێت دەسەڵات دەیەوێت، نەك بەو جۆرەی دین دەیەوێت.) فیكرەی خۆبەڕیوەبەری رۆژئاوا بێ‌ ترسان لەم ئایدۆلۆژیاییە كانتۆنەكانی خۆی لە رێگای عەقڵانییەت و رێزگرتن لە دین لە شوێنی خۆیدا دارشتەوە.
شوێنە پیرۆزەكانی دینە جیاوازەكان ئەركی خۆیان دەبینن، مرۆڤەكانیش سەرپشكن لەوەی بەژداری ئەم ئەركە دینیانە بكەن یان نەیكەن، ئەوە ویستێكی تایبەتی تاكەكەسییە و ئەركی سیستەمەكە نییە بۆیان دیاری بكات. بەڵام سیستەمی كانتۆنەكان سیستەمێكی فرە رەنگە، لە كۆی شوناسە جیاوازەكان و دینە جیاوازەكان پێكهاتووە. هەموو شوناسێكی جیاواز و دینێكی جیاواز نوێنەری خۆی هەیە لەناو كانتۆنەكان، ئەمما ئەو یاسا و دەستوورەی كاری پێدەكەن بۆ كۆی گشتییە و ئازادی هیچ ئەویترێك پێشل ناكات و هیچ دینێك بەسەر دینێكی تردا ناكاتە دەسەڵات و دەسەڵاتی دینیش لەناو چوارچێوە فەردی و تایەتییەكەی خۆیدا هێشتوەتەوە بەبێ‌ ئەوەی دین كاڵببێتەوە. لەناو سیستەمەكەدا دین نابێتە سوڵتانێك لە سەر كورسییەكان دانیشێت و هەركاتێك پێویست بوو ئەم سوڵتانە بەكاربهێنرێت بۆ سڕینەوەی ئەویتر. هەرچۆن ئەمڕۆ فاشیزمی توركی ئەو ئەركەی بە دین بەخشی كە سوڵتانێكە رێگە دەدات بە سڕینەوەی ئەویتر. لە بەشێكی زۆری دەسەڵاتە فاشیستەكانی رۆژهەڵاتدا هەمیشە دین كراوەتە گورزێك بۆ سەركوتكردنی ئەویتری دەرەوەی دەسەڵات و پاسەوانێك بۆ پاراستنی دەسەڵات. هەوڵی زۆری حیزبە ئیسلامییە ئایدۆلۆژیاكانیش بۆ مانەوەی دین لە لوتكەی دەسەڵاتدا، تەنها بۆ ئەوەیە دین ببێتە ئەو پاسەوان و سێبەرەی دەسەڵات، نەك بۆ بەهێزكردنی دین، چونكە دەسەڵات هەرگیز ناتوانێت دین بەهێز بكات، ئەگەر لاوازی نەكات.
لە پرسی شوناس چییە و كارەكتەری كوردی چییە؟ لە رۆژئاوا بەر كۆمەڵێك رووداوی گرنگ دەكەوین تا ئەو كارەكتەرە بناسین كار بۆ دەركەوتنی كراوە. قۆناغی شەڕەكان قۆناغێكی گرنگە بۆ بیننی ئەو سوبێكتە. (كۆبانێ‌) یەكەم وێستگەی پیشاندانی ئەو مرۆڤە بوو پێشوتر لەرووی سایكۆلۆژییەوە وێرانكرابوو، هەمیشە لاوازی خۆی پیشاندەدا، بەڵام لەو وێستگەیەدا بە ورەیەكی بەرزەوە هاتە پێشەوە. شەڕی (كۆبانێ‌) لەبەرامبەر فاشیزمێكی دینیدا، شەڕێك نەبوو تەنها لە پێناو ویستێكی ئایدۆلۆژیدا، شەڕێك بوو لە پێناو هێنانە ناوەوەی مرۆڤێكی جیاوازتر، مرۆڤێك ئیدی بەرگریدەكات ڕاناكات، مرۆڤێك ئیدی ناپاڕێتەوە، بەڵكو جیهان ناچاردەكات تواناو ئیرادەكەی ببینێت، مرۆڤێك نایەوێت لەناو پرسەو شێوەنگێڕاندا بژیت، لەبری ئەوە مەرگی خۆی دەكاتە زەماوەنێك بۆ بەرهەمێهنانی ژیانێكی نوێ‌ بۆ هاونیشتیمانیەكانی. مرۆڤێك بەرگری لە ژیان و ئازادییەكانی ناوی دەكات و لەو بەرگرییەشدا نایەڵێت ئەویتری فاشیزم كارەكتەر بوونی بگۆڕێت. وێستگەی (كۆبانی) گرنگ بوو، ئەو تایپەی مرۆڤەی كوردی پیشانداین زیاد لەسەدەیەكە ونە، زیاد لە سەدەیەكە سایكۆلۆژیای و ئیرادەی داپۆشڕاوە بە ئایدۆلۆژیا و وەهمی دیكە و ناتوانێت بەتەواوەتی خۆی ببنێت، لەو وێستگەیەدا مرۆڤە بە ئیرادەكە و مرۆڤە جیاوازەكە دێتەوە پێش، هەم رووبەرووی مەرگی دەستەجەمعی دەبێتەوە، هەم جیهان ناچار دەكات ئەم مرۆڤە ببینێت و دوژمنەكانیش دەخاتە دۆخی مەترسییەوە. ” ئایدۆلۆژیا لە خۆرهەڵاتدا دەبێت چیبێت، جگە لە بەهیچ زانینی ژیان و بە موقەدەسكردنی فیكر و ئاراستە سیاسییەكان.” (5) وێستگەی (كۆبانێ‌) پێچەوانەی ئەو فەزا ئایدۆلۆژییە لە خۆرهەڵاتدا ژیان دەكاتەوە بە هیچ و مرۆڤ دەبەستێتەوە بە موقەدەست و فیكرە سیاسییەكانەوە دەستپێدەكات. بەرگریكردن لە (كۆبانی) بەرلەوەی بەرگری بێت لە شوناس و نیشتیمان، بەرگرییە لەژیان. ئەو ئایدۆلۆژیا سیاسییە هاتووە ئەركی ئەوەیە ژیان لە ئەمی شەڕڤان بسەنێتەوە، پاشان شوناسەكەی بگۆڕێت و لەناو سێبەری خۆیدا سوبێكتی بكاتە سوبێكتێكی میلكەچی دەستەمۆ كراو، تا ئاستی كۆیلە بوون بیبات.
لەم بەرگرییەدا فیكرێك بەرامبەری دەوەستێت. فیكرەكە لەژێر چەمكی (بەرخودان ژیانە) دێتە پێشەوە. هەموو بەرگرییەك و هەموو رووبەروو بوونەوەیەك بەرامبەر ئەویتری داگیركەر و ئەویتری فاشیزمی دینی، دەبێتە ژیان. بەرخودان تەنها بەرگرییەكی كاتی نییە، خۆشویستنی ژیانە. كاتێك ژیان مانای دەبێت دەست لە بەرگریكردن هەڵنەگریێت و خۆی نەدات بەدەستەوە. ژیان كە بەرگرییەكەی خۆی جێهێشت و بوویە بەشێك لە رازی بوون، ئیدی ئەو ژیانە ماهییەتی خۆی لەدەستدەدات و كۆتایی دێت. شەڕڤانەكان و مرۆڤەكانی ناو فیكرەكە، لەو وێستگەیەدا بەرگریان لە ئایدۆلۆژیایەك یان فیكرێكی دیاریكراو نەدەكرد، بەرگریان لە ماناكانی ئازادی دەكرد لەناو ژیاندا. نرخێكی نوێیان بۆ ژیان دانا تەنها لە بەرخوداندا نرخەكەی دەدۆزرێتەوە. كە جیهان چاوی لەم بەرخودانەبوو، چاویشی لەو ژیانەبوو لە بەرخودانەكەوە خۆی پیشاندەدات. بەر لەم وێستگەیە، لە رابردوودا ناسیونالیزمی كوردی، نەیتوانیووە ئەو دیوەی مرۆڤی كورد پیشان بدات و نەشیتوانییوە بەرخودانێك بكاتە چەقێك تا دونیا لێی بڕوانێت. بە واتایەكی دیكە بەشێك لە مێژووی ناسیونالیزمی كوردی مێژووی كەوتن و پیشاندانی مرۆڤی كوردووە بە دیوی ئاوارەی و لاوازی. ئەو تایپە لە كەسایەتی كورد لە رۆژئاوادا دەیبنین، جیاوازە لەو تایپەی كەسایەتی كورد لەناو مێژووی رابردووی ناسونالیزمدا هەیە. لەو قۆناغەدا كوردبوون ئیدی پاڕانەوە نییە، خۆلاوازكردن نییە، بەڵاش نییە. كوردبوون بەرگریی و مانەوەیە، هێز و ئیرادەیە، رووبەروو بوونەوەی نادادییەكانی دونیایە، ناچاركردنی جیهانە تا ئەو دیوە روناكەی مرۆڤی كورد ببینێت كە پێشوتر نەیبینبووە. ئەشێت بەشێكی سایكۆلۆژییەتی تاكی كورد لە شوێنەكانی تر، پڕسە گێڕێت، حەزبكات ئاوارەبێت بۆ ئەوەی شیوەن بگێڕێت، ئارەزوو بكات لێی بقەومێت بۆ ئەوەی هاواری لێبەرز بێتەوە، مەیلی وێرانبوون بكات تا سەرنجی ئەویتر بۆ خۆی رابكێشێت و بەزەی پێدا بێتەوە و دۆخە شێواوەكەی ناوەوەی خۆی ئارام بكاتەوە.
وێستگەی (كۆبانی) هەموو ئەم دۆخە تێدەپەڕێنێت و جۆرێكی دیكە لە تایپی مرۆڤی كورد پیشاندەدات. مرۆڤێك نا پاڕێتەوە و لەبەردەم ترسناكترین هێزی دینیدا بە پێكەنینەوە بەرگری دەكات. كاتێك كەسێكی لێدەكوژرێت هەلهەلە لێدەدات و هەڵدەپەڕێت بۆ ئەوەی ببێتە هیوایەك بۆ ئەوەی لە ژیاندا ماوە. ئیدی سایكۆلۆژییەكی لاوازی نییە و داوا لەكەس ناكات بێت بەهانایەوە و بپاڕێتەوە، خۆی بە ئیرادەیەكی پتەوە بەرگری لە بوونی خۆی و ژیانی خۆی و شوناسی خۆی دەكات. نەفرەت لە دین ناكات و تێدەگات ئەوەی بەرەو رووی هاتووە چ هێزێكی فاشیزمی دینییە، بەبێ‌ نەفرەت لە دین مرۆڤ بوونی خۆی دەپارێزێت و هیچ كات بیرلەوە ناكاتەوە بۆ ئەوەی ببێت بە فاشیست تا بتوانێت بەرامبەر فاشیستێك بوەستێتەوە. مرۆڤ بوونەكەی و مانا گەورەكانی مرۆڤ دەكاتە چەكی بە هێزی خۆی. هیچ كات ئامادەنییە لاوازییەكانی خۆی نیشانبدات و ئارەزوشی نییە ببێتە كارەكتەرێكی نمایشكەر. زۆر بە ئارامی و زۆر بە تێبینیەوە هەمیشە لە جوڵەدایە و باس لە ئایندەیەكی نوێ‌ دەكات بۆ میللەتەكەی.
لەم قۆناغی شەڕی فاشیزمی توركیدا هەمان مرۆڤ دێتەوە، بەهەمان ئیرادە و بە هەمان دونیابیینەوە. ئەمجارە لەگەڵ فاشیزمێكی گرێدراو بە دین و ناسیونالیزمەوە دەكەوێتە شەڕ، فاشیزمێك كە هێز و جبەخانەی گەورەی هەیە، فاشیزمێك خەون بە سڕینەوەی ئەو مرۆڤەوە دەبینێت مەترسییە بۆ سەرخۆی. هاتنەوەی هەمان مرۆڤ بە هەمان ئیرادەوە، بەرهەمی ئەو پەروەردەو فیكرەیە لە رۆژئاوادا دیوێكی تەحقیقكدەكرێت. ئەم مرۆڤە نوێیە پرۆژەی هەیە، خەونی گەورەی هەیە، كاڵاپەرست و ئارەزوپەرست نییە، پەروەردەكەی و دونیاكەی جیای دەكاتەوە لە كۆی ئەو مرۆڤانەی لەناو سیستەمی سەرمایەداریدا نەخۆش كەوتوون بە شتی روكەشەوە.
جیهان ناتوانێت چاو لەم مرۆڤە نوێیە داخات. هێشتا لەناو جیهاندا ویستێك هەیە بۆ خۆشویستنی مرۆڤی لەم جۆرە تایپە. ستایشكردنی رۆژئاوای كورستان ستایشكردنی ئەو دیوە بەهێز و بە ئیرادەیەی مرۆڤی كوردە. ستایشكردنی خاوەن خەونی گەورەیە، چ سەركردەكانیان و چ شەڕڤانەكانیان، لەناو فیكرێكدا پەروەردە دەبن، جیاوازی گەورەی هەیە لەوەی مرۆڤی دیكەی بەشەكانی كوردستان تێدا پەروەردە دەبێت. ئەوان سەر بەهەمان زمان و نەتەوەی كوردن، ئەمما لەپەروەردەیەكی دیكەدا، كاتێك كوردێك لە جیهاندا شانازی بە ئیرادەی ئەوانەوە دەكات، ئەم شانازیكردنەی دەیبەستێتەوە بەو دیوەی مرۆڤی كوردەوە، كە لەشوێنەكانی تر كپكراوەتەوە و لەوێ‌ دەردەكەوێت. شانازییەكان وزەكەمان پیشاندەدات، وزەیەك لەناو كارەكتەری كوردییدا هەیە، لە شوێنێكدا بەباشی پەروەردە بووە و دەردەكەوێت، لە شوێنێكی دیكەدا وێرانكراو ونكراوە كاتێك بە ئاگا دێت، ئەویتری هاوزمانی خۆی دەبینێت ئەو وزەیەی دەركەوتووە.
بینینی ئەم سوبێكتە، بینینی حەقیقەتە راستەقینەكەی تایپی مرۆڤە وێیەكەی ناو پرۆژە فیكرییەكەیە. ئەشێت زۆر كارەكتەری ئایدۆلۆژی و سەربەنەریتی ترادسیۆنی و بارگاوی بە ئایدۆلۆژیای پوچی سەردەمییەوە، دژی ئەو مرۆڤەبن، چونكە خۆیان ناتوانن لەناو ئەو فەزا پەروەردەییە جیاوازەدا بژین، ناتوانن لە ویستە تایبەتییەكان و لە ئارەزوە تایبەتییەكانیان داببڕێن و بچنە ناو جیهانێكی ترەوە، هیچ هێز و پەروەردەیەكیش نییە ئەو ئاڵوگۆڕە دروستبكات و لەبری غەریزەكانیان وزە ناوەكییەكەیان دەرخات، بۆیە دژ بوون لەگەڵ ئەو مرۆڤە نوێیە، دژبوونە بەو ئیرادە و مانا نوێیەی ژیان، كە لە پێناویدا بەرخودان دەكرێت. ئەوانەی لەناو سیلیكۆن و كاڵادا بەهایەكیان بۆ ئیرادە نەهێشتووەتەوە و شوێنكەوتنەی گەدە و ئارەزون، سەر بە ئایدۆلۆژیای پوچی ملكەچین، ترسیان لەم مرۆڤەیە و حەزدەكەن لە دۆخێكی سایكۆلۆژی شێواودا جینوۆساید بكرێن، بۆئەوەی ئەم لێرەوە شیوەنیان بۆ بكات و دۆخە سایكۆلۆژیە وێرانەكەی خۆی بەو شیوەنە دامركێنێتەوە.
چەمكی بەرخودان بۆ رۆژئاوا تەنها رووبەرووبوونەوەی فاشیزمی دینی و ناسیونالیزم نییە، تەنها رووبەروو بوونەوەی شەڕەكان نییە، چەمكێكە تەواوی رایەڵەكانی ناو كۆمەڵگەش دەگرێتەوە و فۆڕمێكی دیكەی ژیان دەخاتە روو جیاوازە لە فۆڕمەكانی پێش خۆی. ئەوەی لە رۆژئاوا دەبینرێت هێشتا مرۆڤ خەسار نەبووە، هێشتا مرۆڤ نەبووەتە بەشێك لە كاڵاو سیلكۆن، هێشتا چەمكەكانی ژیان و ئازادی، چەمكەكانی بەرخودان و كوردبوون، مرۆڤبوون و مانەوە، نیشتیمان و ئینتیما، ماهیەتی خۆیان لەدەست نەداوە و گرێدراون بە واقیعی ژیانی رۆژانەوە. لەوەش گرنگنتر ئەم مرۆڤە نوێیە هێندە بە ئیرادەیە لەناو شەڕە گەوركانی فاشیزمەوە دێتە دەرەوە و كەچی هوشیارییەكەی ناهێڵێت بیكاتە كۆپییەكی فاشیزم، ناهێڵت بیكاتە مرۆڤێك نەفرەت لەئەویتری دین بكات، ناهێڵێت پرسە بێگێڕێت بۆ تەنیابوونی خۆی. گەر زلهێزەكان ئەمڕۆ هەوڵی نزیك بوونەوە بدەن لە رۆژئاوا و بیانەوێت پشتگیری بكەن، هەوڵی نزیكبوونەوە دەدەن لەو مرۆڤەی زلهێزەكان ناچار دەكات هێشتا سەردەمەكە پێویستی بەم مرۆڤەیە، ناچاریاندەكات نەتوانن نادیدەیان بگرن.
ئەو خۆ زەلیلكردن و دەست پانكردنەوە بۆ دونیا، ئەركی مرۆڤێكە سایكۆلۆژیاكەی داڕزیوە و ناتوانێت دور لەو سایكۆلۆژیاییەی بۆی دروستكراوە بۆ بوونی خۆی بگەڕێت. كاتێك زۆر سەرەتایانە كارەكتەرێك دەنووسێت: ” خۆر لە رۆژئاواوە دەردێت.” ئەم دەربڕیە مانایەكی هەیە پەیوەندی بە مرۆڤی نوێ‌ و كۆمەڵگەی نوێوە هەیە. ئەوەی رۆژئاوا لە بەشەكانی دیكە جیادەكاتەوە، پەروەردەی سوبێكتێكە دەتوانێت لە بچوكترین رووبەری ژیاندا، بەرگری بكات و بڕواشی بە هێز و ئیرادەی خۆی بێت. بێگومان پێشوتر و لە شۆڕشەكانی دیكەی پارچەكاندا، ئەم مرۆڤە بەهێز و بەئیرادەیە هەبووە، بەڵام ئایدۆلۆژیاكان خەساریانكردوە و وێرانیانكردوە. چاڕەوانیشدەكرێت رۆژئاوا لەو ساتەی لە چوارچێوەی دەستووریدا دانی پێدادەنرێت و دەبێتە كیانێكی سەربەخۆ، بەماوەی چەند ساڵێك ببێتە نمونەیەكی جیاوازتر. ئێمە قسە لەسەر ئەو هێزە سێبەرانە ناكەین لە شوێنەكانی دیكەوە چەندین ساڵە بەخێودەكرێن بۆ ئەوەی دژایەتی ئەو كیانە نوێییە بكەن، چونكە قسەی ئەوان قسەیە لەپێناو لاوازكردنی خۆبەڕێوەبردنەكەدا، قسەیە لەسەر ئەو دیموكراسیەتە لێبراڵەی شوێنی هەموو بكەرێكی ناتەندروستی تێدا دەبێتەوە، بۆ دروستكردنی فەوزای شێواو. دیموكراسییەتی رۆژئاوا پەیوەندی بە چوارچێوە دەستووری و یاساییەكانەوەیە، پەیوەندی بەو روكەش گەڕاییەوە نییە لە رێگەی میدیای ئایدۆلۆژی و سێبەری حیزبییەوە هەوڵی لێدانی دەدرێت.
سیستەمە خۆبەڕێوبەرییەكەی رۆژئاوا مرۆڤێك بەرهەمناهێنێت سەرقاڵی خۆ زەلیلكردنبێت، كۆمەڵگەیەك دروستناكات ژیانی خۆی ببەستێتەوە بە كاڵاكان و غەریزە تایبەتییەكانیەوە، دیموكراسیەتێكیش بەرهەم ناهێنێت فەوزا و پۆپۆلیزم بخاتە روو ، تا هیچ جیاوازییەكی راستەقینە لەناو خۆیدا نەهێڵێت و وێرانی بكات. خۆ بەڕێوبەرییەكە، كوردبوون و شوناسی كوردی دادەڕێژێتەوە و وزە ناوەكییەكانی خۆی دەخاتە گەڕ. لەكاتێكدا لە شەڕێكی گەورەی درێژخایەنی فاشیزمی دینی دەبێتەوە، دەكەوێتە ناو شەڕێكی دیكەی گەورەتر. لە هەردوو قۆناغەكەدا ئەوەی دەیەوێت بینووسێتەوە سەركەوتنە، بازدانە بەسەر ئەو فشارە زۆرەی لەسەرییەتی و ئامادە نییە ئیرادەی خۆی تێك بشكێنێت بۆ ئەویتر. بەردەوام بیر لە سەردەمی پێشخۆی دەكاتەوە و نایەوێت دووبارەبوونەوە بكاتە پنتی تێگەیشتنی خۆی.
رووبەروو بوونەوەكانی لەگەڵ گەورەترین هێزی ناتۆ، جاریكی دیكە ئەو سوبێكتەی خستەوە روو لەناو فیكرەكەدا بناغە پتەوەكانی بونیاد نراون. جارێكی دیكە جیهانی ناچاركرد دەبێت ئەو كۆمەڵگەیە ببینرێت و ئەو سوبێكتە راستگۆ و بەهێزە، ئەو سوبێكتە بە ئیرادە و چالاكە، ئەو سوبێكتەی لاوازی دەرناخات و هەمیشە بەهێزی خۆی دەردەخات، بەشێكە لە جیهان و پێوستە بیبینێت و هاوسۆزی بێت. ئەوەی لە رۆژئاوادا بەریدەكەوین، دیوە روناكەكەی سوبێكتی كوردییە و فیكری (ئاپۆ) وزەكەی دەدۆزێتەوە و پیشانی جیهانی دەدات.

                                                                                 نەبەز گۆران

_ (ژانووس)* ئەفسانەیەكی كۆنی رۆمانییە، دوو روخساری هەیە.
(1)سیروس اسنا. یك انسان با شخصیت. خبرگزاری دانشجویان ایران.
(2) مهسا اشرف، شخصیت انسان چی است و چگونە شكل میگرد، گروە روانشناسی سروان
(3) عەبدوڵا ئۆجەلان، وتاری ژنۆلۆژی.
(4) مەزڵووم كۆبانی، وتارێك لەبارەی بەرگریكردن لە رۆژئاوا، وەرگێڕانی ماڵپەری بی بی سی.
_ (5)_ بەختیار عەلی. رەخنە لە عەقڵی فاشیستی. كۆبانێ‌ ناسیونالیزم، یۆتۆپیا. لا 204
تێبینی: وێنەكە :روزدا فەلات، یەكێك لە سەركردەكانی شەڕڤانانی رۆژئاوا.